کتاب سعدی و جانسون؛ دو ناهمزبان همدل

«گلستان» سعدی و «راسلاس، شاهزاده‌ی حبشه» ساموئل جانسون در دو زبان، دو فرهنگ و با فاصله‌ای چند قرنی نوشته شده‌اند؛ اما هلن اولیائی‌نیا در «سعدی و جانسون؛ دو ناهمزبان همدل» معتقد است شباهت میان این دو اثر را نمی‌توان صرفا حاصل تصادف یا اشتراک چند مضمون اخلاقی دانست. پژوهش او از یک پرسش مشخص در ادبیات تطبیقی آغاز می‌شود: آیا جانسون با سعدی و ادبیات فارسی آشنا بوده و آیا می‌توان در ساختار، مضمون و شیوه‌ی روایت «راسلاس» نشانه‌هایی از تأثیر «گلستان» یافت؟ کتاب در پنج گفتار این فرضیه را دنبال می‌کند. اولیائی‌نیا ابتدا زمینه‌ی تاریخی لازم را می‌سازد و به راه‌هایی می‌پردازد که ادبیات فارسی از طریق ترجمه‌های اروپایی در دسترس نویسندگان قرن هجدهم قرار گرفته بود. مسئله‌ی اصلی در اینجا اثبات صرف شباهت نیست؛ برای سخن گفتن از «تأثیر» باید امکان تماس ادبی نیز نشان داده شود. از همین رو پژوهش به ترجمه‌های لاتینی و فرانسوی آثار فارسی، حضور ادبیات مشرق‌زمین در فضای فرهنگی اروپا و میزان آشنایی جانسون با این سنت توجه می‌کند. در مرحله‌ی بعد، خود دو متن مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند. «گلستان» مجموعه‌ای از حکایت‌ها، گفت‌وگوها، تأملات اخلاقی و تجربه‌های انسانی است که از خلال سفر، معاشرت و مشاهده‌ی جامعه شکل گرفته؛ «راسلاس» نیز شخصیت‌هایی را به حرکت درمی‌آورد که در جست‌وجوی سعادت از موقعیتی به موقعیت دیگر می‌روند و بارها با فاصله‌ی میان آرزو و واقعیت روبه‌رو می‌شوند. اولیائی‌نیا در شیوه‌ی حرکت میان حکایت و تأمل، پرداخت موضوعاتی چون خوشبختی، قدرت، ثروت، زهد، انتخاب و ناپایداری احوال انسانی زمینه‌هایی برای مقایسه پیدا می‌کند. عنوان «دو ناهمزبان همدل» دقیقا به همین سطح از پژوهش اشاره دارد. سعدی و جانسون از نظر زبان و زمینه‌ی فرهنگی بسیار دورند، اما هر دو به اخلاق از مسیر زندگی واقعی نزدیک می‌شوند. در نوشته‌ی آنان انسان نه موجودی کاملا خردمند است و نه می‌توان برای سعادتش نسخه‌ای ساده نوشت. آزمودن موقعیت‌های گوناگون، مشاهده‌ی تناقض رفتار انسان‌ها و بدگمانی به وعده‌های مطلق درباره‌ی خوشبختی، میان دو اثر نوعی گفت‌وگوی غیرمستقیم ایجاد می‌کند.
بااین‌حال، مهم‌ترین بخش بحث‌برانگیز کتاب نیز همین گذار از «شباهت» به «تأثیرپذیری» است. در پژوهش‌های بعدی، این نتیجه به‌طور جدی نقد شده و استدلال شده است که وجود شباهت‌های ساختاری و مضمونی، حتی همراه با امکان آشنایی جانسون با ترجمه‌های ادبیات فارسی، برای اثبات تأثیر مستقیم «گلستان» بر «راسلاس» کفایت نمی‌کند. بسیاری از مضامین مورد مقایسه سعادت، زهد، بی‌ثباتی بخت یا نارضایتی انسان در سنت‌های اخلاقی و ادبی دیگر نیز سابقه‌ای طولانی دارند. بنابراین قوت پژوهش اولیائی‌نیا در گردآوردن قرائن و گشودن یک مسیر تطبیقی چشمگیر است، اما نتیجه‌ی نهایی آن درباره‌ی رابطه‌ی علّی میان دو اثر همچنان قابل مناقشه باقی می‌ماند. «سعدی و جانسون؛ دو ناهمزبان همدل» از همین اختلاف سود می‌برد. کتاب فقط خوانشی تازه از دو اثر کلاسیک عرضه نمی‌کند، بلکه نمونه‌ای روشن از دشواری بنیادی ادبیات تطبیقی است: از کجا می‌توان گفت دو متن به یکدیگر شبیه‌اند، و از کجا حق داریم بگوییم یکی در شکل‌گیری دیگری حضور داشته است؟ فاصله‌ی این دو ادعا همان جایی است که پژوهش ادبی آغاز می‌شود.