کتاب فارغ التحصیلی جیک مون

کتاب «فارغ‌التحصیلی جیک مون» نوشته‌ی باربارا پارک، برخلاف فضایی که خیلی‌ها از او با مجموعه‌ی «جونی بی جونز» به خاطر دارند، وارد دنیایی آرام‌تر، سنگین‌تر و واقعی‌تر می‌شود؛ دنیایی که در آن شوخی و نوجوانی هنوز وجود دارد، اما زیر سایه‌ی فراموشی و فرسایش ذهنی یک پیرمرد آرام‌آرام رنگ می‌بازد. شخصیت اصلی داستان به نام جیک مون، پسری چهارده‌ساله است که رابطه‌ای غیرعادی و عمیق با پدربزرگش «اسکلی» دارد. این رابطه از همان جنس وابستگی‌هایی نیست که فقط بر پایه‌ی احترام خانوادگی شکل گرفته باشد؛ اسکلی برای جیک چیزی شبیه پناهگاه است، کسی که جای خالی پدر را در زندگی او پر کرده و بخش مهمی از حافظه‌ی کودکی‌اش را ساخته است، اما بیماری آلزایمر این پیوند را به شکلی بی‌رحمانه تغییر می‌دهد. اسکلی گاهی خنده‌دار می‌شود، گاهی آزاردهنده و گاهی باعث شرمندگی، او دیگر آن مرد سابق نیست و جیک هر روز مجبور است این تغییر را دوباره بپذیرد. همین موضوع باعث می‌شود رمان فقط درباره‌ی آلزایمر نباشد؛ درباره‌ی مواجهه‌ی نوجوانی با فروپاشی تدریجی تصویری است که از قهرمان زندگی‌اش داشته است.
یکی از جزئیاتی که «فارغ‌التحصیلی جیک مون» را از بسیاری رمان‌های نوجوانانه‌ی احساسی جدا می‌کند، نحوه‌ی نمایش احساسات متناقض جیک است. او نه یک نوجوان کاملا فداکار است و نه پسری بی‌احساس؛ بعضی لحظه‌ها از پدربزرگش خجالت می‌کشد، مخصوصا وقتی رفتارهای اسکلی وسط جمع غیرقابل‌پیش‌بینی می‌شود و حتی گاهی آرزو می‌کند ای‌کاش مجبور نبود مسئولیت او را تحمل کند و بعد بلافاصله دچار عذاب وجدان می‌شود. این رفت‌وبرگشت احساسی، چیزی است که متن را انسانی نگه می‌دارد. باربارا پارک به‌خوبی می‌فهمد نوجوانی سنی نیست که آدم بتواند احساساتش را مرتب و منطقی مدیریت کند. جیک هنوز درگیر نگاه دوستانش، جایگاهش در مدرسه و ترس از قضاوت شدن است. برای همین وقتی اسکلی در موقعیت‌های اجتماعی دردسر درست می‌کند، جیک بیشتر از آن‌که غمگین شود، مضطرب و عصبی می‌شود. این لایه‌ی روانی کتاب مهم است، چون بسیاری از داستان‌های مربوط به بیماری، شخصیت نوجوان را بیش از حد بالغ و فداکار تصویر می‌کنند، اما اینجا نویسنده اجازه می‌دهد جیک اشتباه کند، خشمگین شود و حتی رفتارهای خودخواهانه داشته باشد. همین نقص‌ها باعث می‌شود شخصیت او واقعی‌تر به نظر برسد.
«فارغ‌التحصیلی» در این رمان بیشتر شبیه عبور اجباری از یک مرحله‌ی ذهنی است؛ لحظه‌ای که جیک می‌فهمد بزرگ شدن همیشه با استقلال و آزادی همراه نیست و گاهی یعنی پذیرفتن مسئولیت‌هایی که هیچ آمادگی‌ای برایشان نداری. او در طول داستان کم‌کم متوجه می‌شود بیماری آلزایمر فقط حافظه‌ی یک نفر را نابود نمی‌کند، بلکه ساختار روابط خانواده را هم تغییر می‌دهد. نقش‌ها جابه‌جا می‌شوند؛ پدربزرگی که زمانی مراقب نوه‌اش بوده، حالا مثل کودکی نیاز به مراقبت دارد. حتی زبان و دیالوگ‌های کتاب هم این تغییر را نشان می‌دهند. اسکلی در بخش‌هایی از داستان جملات بریده، نامفهوم یا تکراری می‌گوید و همین آشفتگی کلامی، بدون توضیح مستقیم، وضعیت ذهنی او را منتقل می‌کند. باربارا پارک از این تکنیک‌ها استفاده می‌کند تا خواننده فقط درباره‌ی آلزایمر نخواند، بلکه آن را در فضای داستان حس کند.
رمان «فارغ‌التحصیلی جیک مون» از آن دسته کتاب‌های نوجوانانه‌ای است که سعی نمی‌کند درس اخلاق مستقیم بدهد یا بیماری را تبدیل به ابزار احساساتی کردن مخاطب کند. فضای داستان ساده است، اما زیر همین سادگی، ترس از فراموش شدن، از دست رفتن هویت و تغییر رابطه‌های خانوادگی مدام جریان دارد. شاید به همین دلیل کتاب بعد از تمام شدن هم در ذهن می‌ماند؛ نه به خاطر اتفاقات بزرگش، بلکه به خاطر حس آشنایی تلخی که از پیر شدن آدم‌ها و ناتوانی ما در متوقف کردن آن به‌جا می‌گذارد.