کتاب رزمنامه ی رهایی

دیو در شاهنامه چه موجودی است؟ آیا باید آن را موجودی افسانه‌ای دانست که تنها در جهان خیال زندگی می‌کند، یا می‌توان در پس چهرهٔ شگفت آن، معنایی دربارهٔ رفتار و سرشت انسان جست؟ میرجلال‌الدین کزازی در «رزمنامهٔ رهایی» خواننده را به چنین شیوه‌ای از مواجهه با جهان حماسی فردوسی نزدیک می‌کند. او در نمونه‌ای از گفتار خود، دیو را موجودی نمادین می‌داند که می‌تواند بازنمایندهٔ انسانی ناسپاس و دورافتاده از ارزش‌های نیک باشد. این نگاه، راهی برای ورود به کتابی است که در ده گفتار، پیوند میان اسطوره، زبان و جهان روایی شاهنامه را بررسی می‌کند. «رزمنامهٔ رهایی» سومین دفتر از مجموعهٔ «کندوکاوی در شاهنامه» است که نشر گویا منتشر کرده است. دو دفتر پیشین، «نهادنامهٔ داد» و «خردنامهٔ خرمی»، گفتارهای دوره‌های اول و دوم شاهنامه‌شناسی کزازی را در بر دارند. این کتاب نیز حاصل سومین دوره از همان درس‌گفتارهاست و به‌جای شرح پیوسته و بیت‌به‌بیت شاهنامه، به بررسی مسئله‌هایی دربارهٔ ساختار حماسه، شخصیت‌ها، نمادها و زمینه‌های فرهنگی آن می‌پردازد. چنین قالبی به نویسنده اجازه می‌دهد از یک مفهوم یا ویژگی روایی آغاز کند و برای روشن‌کردن آن، میان زبان شعر و جهان باورهای ایرانی رفت‌وآمد داشته باشد. مسئلهٔ اصلی این شیوهٔ خواندن، نسبت میان رخداد داستانی و معنای اسطوره‌ای آن است. در شاهنامه، دیوان، موجودات شگفت و نیروهای فراطبیعی در کنار پهلوانان و فرمانروایان حضور دارند. این موجودات در ساختمان روایت وظیفه‌ای مشخص دارند: مانع می‌آفرینند، کشمکش پدید می‌آورند و توانایی شخصیت‌ها را می‌آزمایند. اما در تفسیر اسطوره‌شناختی می‌توان پرسید که چرا چنین موجوداتی در خیال یک فرهنگ شکل گرفته‌اند و چه تصورهایی از خیر، شر، قدرت و زندگی انسانی را بازتاب می‌دهند. کزازی با توجه به این لایه‌های معنایی می‌کوشد نشان دهد که جهان شگفت شاهنامه برای خوانندهٔ امروزی نیز می‌تواند فهم‌پذیر باشد. در این میان، زبان جایگاهی اساسی دارد. کزازی در پژوهش‌های شاهنامه‌شناختی خود، شناخت واژه‌ها و صورت‌های کهن آن‌ها را با بررسی اسطوره‌ها و باورهای فرهنگی پیوند می‌دهد. این پیوند از آن رو اهمیت دارد که معنای یک واژه در زبان امروز لزوما با معنایی که در متن حماسی داشته یکسان نیست. همچنین یک تصویر ممکن است در ظاهر به رخدادی داستانی اشاره کند، اما برای مخاطبان نخستین خود تداعی‌های فرهنگی گسترده‌تری داشته باشد. توجه به این تفاوت‌ها می‌تواند خواننده را از تفسیر شتاب‌زدهٔ متن بازدارد و امکان‌های معنایی آن را آشکارتر کند. البته خواندن نمادین حماسه محدودیت‌هایی نیز دارد. اگر هر موجود شگفت یا رویداد نامعمول را بی‌درنگ به مفهومی اخلاقی یا روان‌شناختی تبدیل کنیم، ممکن است استقلال جهان داستان و تنوع سنت‌های اسطوره‌ای را نادیده بگیریم. برای مثال، دیو در روایت‌های گوناگون ایرانی همواره یک نقش یا معنای ثابت ندارد. ازاین‌رو، ارزش تفسیر نمادین به شواهد زبانی، جایگاه عنصر موردبحث در روایت و امکان سنجش آن با منابع دیگر وابسته است. در مواجهه با خوانش‌های کزازی نیز باید میان توضیح متن و برداشت تفسیری پژوهشگر تمایز گذاشت. نثر فارسی‌گرای کزازی از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ آثار اوست و در این مجموعه نیز بخشی از تجربهٔ خواندن را شکل می‌دهد. این شیوه به نوشته‌ها شخصیت زبانی مشخصی می‌بخشد، هرچند ممکن است برای خوانندهٔ ناآشنا با واژه‌گزینی‌های او به درنگ بیشتری نیاز داشته باشد. قالب درس‌گفتار نیز کتاب را برای علاقه‌مندانی مناسب می‌کند که می‌خواهند با پرسش‌های شاهنامه‌شناسی آشنا شوند، بی‌آنکه الزاما درگیر جزئیات گستردهٔ تصحیح نسخه‌ها شوند. «رزمنامهٔ رهایی» در امتداد کوشش دیرپای کزازی برای شناخت شاهنامه از راه زبان و اسطوره قرار می‌گیرد. اهمیت آن برای خواننده در امکان بازاندیشی دربارهٔ عناصری است که هنگام دنبال‌کردن نبردها و سرگذشت پهلوانان، شاید تنها بخشی از ماجرا به نظر برسند. دیوی که در داستان پیش روی پهلوان می‌ایستد، در چنین خوانشی همچنان شخصیتی از جهان حماسه است؛ اما پرسش دربارهٔ معنای حضور او، راه بررسی لایه‌های دیگری از اندیشه و خیال ایرانی را نیز می‌گشاید.