کتاب حافظه ی پروانه ای

گاهی یک نام تمام بار معنایی یک اثر را به دوش می‌کشد و کتاب «حافظه‌ی پروانه‌ای» نوشته‌ی بهناز علی‌پور گسکری دقیقا از همین جنس است؛ استعاره‌ای تلخ و ملموس از کوتاهی حافظه، گذرا بودن لحظه‌ها و ثبت وفادارانه‌‎ی یک حس غریب در گوشه‌ای از ذهن. این مجموعه داستان کوتاه ده روایت مستقل اما پیوسته را در خود جای داده است که عناوینی چون گریز، خواب‌باز، معمای مریم، میخچه، در آن سر چه می‌گذشت؟، هیولا، زوزه‌ی ترکه، پایان حقیقی یک قصه و سوءتفاهم را شامل می‌شود. علی‌پور در این اثر برخلاف جریان‌های رایج حادثه‌محور در ادبیات داستانی معاصر ایران، دست روی لایه‌های پنهان روان انسان شهری گذاشته و با تمرکز بر طبقه‌ی متوسط، ملال زندگی روزمره و تروماهای عادی‌سازی‌شده را بازخوانی می‌کند. او مخاطب را به درون جهان آدم‌هایی می‌برد که حضورشان در دنیا با نوعی غیاب و فقدان گره خورده است و این ویژگی به‌خصوص در داستان بلندتر مجموعه که نام کتاب را بر پیشانی دارد و فضایی خارج از ایران را تجربه می‌کند، نمود بیشتری دارد. او به عنوان نویسنده‌ای صاحب‌سبک که پیش از این با مجموعه‌های «بگذریم...» و «بماند...» و رمان «جا ماندیم» جایگاه خود را تثبیت کرده بود، در این کتاب نیز جزییات روابط انسانی را با همان لحن سرد اما گزنده کالبدشکافی می‌کند.
نویسنده تمایلی به استفاده از گره‌افکنی‌های سنتی و پیرنگ‌های شلوغ ندارد، بلکه گره اصلی داستان‌های او در جابه‌جایی زمان و نفوذ به جریان سیال ذهن شخصیت‌ها شکل می‌گیرد. روان‌شناختی شخصیت‌های زن در این ده قصه، برآمده از یک نگاه عمیق و جامعه‌شناختی به تعارضات میان سنت و مدرنیته است؛ جایی که زن معاصر ایرانی در تعادل میان نقش‌های خانوادگی و فردیت خود دچار نوعی تنهایی مفرط و انزوا می‌شود. سبک رئالیستی متن به هیچ وجه سطحی نیست و نویسنده با استفاده از تکنیک تک‌گویی‌های درونی و بازگشت‌های مداوم به گذشته، نشان می‌دهد که چگونه یک حسرت قدیمی یا یک انتظار بی‌پایان می‌تواند کل ساختار روانی یک فرد را تحت تأثیر قرار دهد. کشمکش‌ها در این قصه‌ها درونی هستند؛ آدم‌ها با خودشان، با خاطراتشان و با «دیگری» غایبی که جای خالی‌اش در تمام اتاق‌ها حس می‌شود، در حال جنگند. این نوع روایتگری مخاطب را وادار می‌کند که نه تنها داستان را بخواند، بلکه در سکوت‌ها و سپیدخوانی‌های میان خطوط، تجربه‌ی زیسته ی خود را از فقدان و ملال بازشناسی کند.
زمان در کتاب «حافظه‌ی پروانه‌ای» خطی نیست؛ گذشته مدام در حال هجوم به حال است و آینده چیزی جز تکرار همین واهمه و دریغ به نظر نمی‌رسد. زبان نویسنده دقیق، موجز و تا حدودی منقح است و از حشو و زواید دوری می‌کند تا ضرباهنگ درونی داستان‌ها حفظ شود. تنوع لحن در داستان‌های مختلف مجموعه، از یک سو مهارت تکنیکی نویسنده را رخ می‌کشد و از سوی دیگر نشان‌دهنده ی درک درست او از موقعیت‌های متفاوت انسانی است. مفاهیمی چون هویت، نوستالژی، ملال و جستجوی معنا، مفاصلی هستند که این ده روایت به ظاهر جدا از هم را به یک کل منسجم تبدیل می‌کنند. این اثر بدون آنکه ادعای حل بحران‌های فلسفی را داشته باشد، صرفا با روایت دقیق و عریان تنهایی، آینه‌ای صیقل‌خورده در برابر مخاطب جدی ادبیات امروز قرار می‌دهد تا بازتابی از مکث‌ها و تردیدهای پنهان خود را در آن تماشا کند.