کتاب نادانی

نمایشنامه‌ی «نادانی» اثر نریمان نریمانوف یکی از نخستین و اثرگذارترین متون نمایشی در ادبیات مدرن اولیه‌ی آذربایجان است که در سال ۱۸۹۴ نوشته شد و یک سال بعد در باکو به صحنه رفت. این اثر کوتاه دراماتیک، که در ژانر درام اجتماعی و نقد فرهنگی قرار می‌گیرد، نه‌تنها از نظر ادبی بلکه از حیث تاریخی و فکری نیز جایگاهی تعیین‌کننده دارد، زیرا در مقطعی نوشته شده که جوامع قفقاز در تنش میان سنت‌های ریشه‌دار و موج‌های نوپدید روشنگری و مدرنیته قرار داشتند. «نادانی» روایت خطی و ساده‌ای دارد و بر تضاد بنیادی میان عقل و نادانی، آموزش و خرافه، و آگاهی فردی در برابر ایستایی جمعی تمرکز می‌کند. محور درام بر شخصیتی استوار است که می‌توان او را نماینده‌ی روشنفکر روشنگر دانست؛ فردی که به جامعه‌ای سنتی و بسته بازمی‌گردد یا در دل آن می‌زید و می‌کوشد با ترویج سواد، تفکر انتقادی و عقلانیت، وضع موجود را به چالش بکشد. در برابر او، جامعه‌ای قرار دارد که در اسارت عادت، ترس از تغییر و باورهای غیرانتقادی گرفتار است. تعارض اصلی نمایش نه از جنس روانشناختی فردی، بلکه اجتماعی و ساختاری است و از همین‌رو، کنش دراماتیک بیشتر در سطح تقابل اندیشه‌ها و موقعیت‌ها شکل می‌گیرد تا تحولات درونی پیچیده‌ی شخصیت‌ها. مضمون مرکزی نمایشنامه، نبرد روشنگری با تاریک‌اندیشی است. نریمانوف آموزش را نه یک امر فردی، بلکه شرط بنیادین پیشرفت جمعی معرفی می‌کند و نشان می‌دهد که جهل چگونه بازتولید نابرابری، رکود فرهنگی و بی‌عدالتی اجتماعی را ممکن می‌سازد. در این متن، جهل صرفا فقدان دانش نیست، بلکه یک وضعیت اجتماعی تثبیت‌شده است که خود را از طریق سنت‌های بی‌چون‌وچرا، اقتدارهای غیرپاسخ‌گو و طرد اندیشه‌ی نو بازتولید می‌کند. از این منظر، نمایشنامه واجد لحنی هشداردهنده و اصلاح‌طلبانه است و بیش از آنکه بخواهد همدلانه با وضعیت موجود برخورد کند، قصد افشا و تکان‌دادن مخاطب را دارد. از نظر سبک و ساختار، «نادانی» نمونه‌ای از درام آموزشی و روشنگرانه‌ی اواخر قرن نوزدهم است. زبان اثر مستقیم، شفاف و گاه خطابی است و شخصیت‌ها اغلب کارکردی نمادین دارند. این ویژگی، اگرچه باعث وضوح پیام و قدرت نقد اجتماعی می‌شود، اما در عین حال از عمق روانشناختی و پیچیدگی دراماتیک می‌کاهد؛ محدودیتی که با معیارهای درام مدرن‌تر به‌وضوح دیده می‌شود. با این حال، همین صراحت و تمرکز موضوعی، اثر را به سندی مهم از وضعیت فکری و فرهنگی زمانه‌ی خود بدل کرده است. ارزش ادبی و فرهنگی «نادانی» بیش از هر چیز در نقش پیشگامانه‌ی آن نهفته است. این نمایشنامه یکی از نخستین تلاش‌های جدی برای استفاده از تئاتر به‌عنوان ابزاری برای اصلاح اجتماعی و بیداری فکری در ادبیات آذربایجانی به‌شمار می‌آید. نریمانوف، که بعدها به‌عنوان چهره‌ای سیاسی و انقلابی نیز شناخته شد، در این اثر پیوندی روشن میان هنر، آموزش و مسئولیت اجتماعی برقرار می‌کند. ماندگاری «نادانی» در تاریخ ادبیات منطقه، نه به سبب ظرافت‌های فرمی، بلکه به دلیل جسارت فکری و بیان صریح تضادی است که همچنان، در اشکال گوناگون، در جوامع در حال گذار تکرار می‌شود.