کتاب تورم مناسک

کتاب «تورم مناسک؛ توسعه و تغییرات مناسک شیعی در ایران معاصر» تازه‌ترین اثر پژوهشی محسن حسام مظاهری است که به‌عنوان چهل‌وسومین جلد از مجموعه مطالعات اجتماعی شیعه، است. این اثر با رویکردی جامعه‌شناختی و انتقادی، به یکی از عنی ترین تحولات دینی ایران در دهه‌های اخیر، یعنی رشد و فربهی بی‌سابقه تقویم مناسکی و آیین‌های مذهبی می‌پردازد. مخلص کلام کتاب بر این استدلال بنا شده که از دوران پس از جنگ هشت‌ساله و به‌ویژه از میانه دهه ۱۳۷۰، فرهنگ مناسکی شیعیان در ایران وارد مرحله‌ای کاملا جدید از حیات اجتماعی خود شده است. مظاهری با طرح مفهوم «تورم مناسک»، این پیش‌فرض سنتی را که افزایش کمّی آیین‌ها لزوما معادل تعمیق دین‌داری جامعه است، را به نقد می‌کشد. وی نشان می‌دهد این تراکم بی‌نظیر را باید در شبکه‌ای درهم‌تنیده از دگرگونی‌های هویتی، سیاسی و فرهنگی تحلیل کرد. نویسنده ساختار کتاب را در هشت فصل منسجم سامان داده است. پس از بررسی چیستی مناسک و سیالیت آن‌ها در فصل اول، فصل دوم به چالش‌ها و نتایج بررسی آماری مناسک در ایران مانند آمار حج، پیاده‌روی اربعین، اعتکاف و زیارت عتبات اختصاص دارد. فصل سوم، ریشه‌های بروز این تورم را در سه سطح واکاوی می‌کند: نخست، عوامل اجتماعی نظیر رشد شهرنشینی و افزایش حضور اجتماعی زنان؛ دوم، متغیرهای سیاسی شامل تحولات دولت‌ها، ظهور داعش و رقابت‌های منطقه‌ای؛ و سوم، نقش پررنگ رسانه‌ها، توسعه اینترنت، تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی که فرم عزاداری و مناسک را دگرگون کرده‌اند.
از تحلیلی‌ترین بخش‌های کتاب، فصل ششم است که روندهای کلی تورم مناسک را در شانزده شاخص صورت‌بندی می‌کند. زوال آیین‌های سنتی، زنانه‌شدن، فردی‌شدن، رقیق‌شدگی نقش سنتی روحانیت، سلبریتی‌محوری در عرصه مداحی، خیابانی‌شدن، اربعین‌زدگی، و در نهایت توریستی و فراغتی‌شدن مناسک، از جمله این روندهای مهم هستند. به دنبال آن، فصل هفتم به پیامدهای آسیب‌شناختی این تورم از جمله تشدید رقابت‌های هویتی، اختلال در عملکرد نهاد دین و زندگی روزمره، عرفی‌سازی مناسک و قطبی‌شدن جامعه می‌پردازد. کتاب در فصل پایانی، با جمع‌بندی دلالت‌های مناسکی‌شدن جامعه ایرانی به سرانجام می‌رسد. مظاهری که پیش‌تر با آثاری چون «رسانه شیعه» و «جشن های اسلامی شیعی در ایران» جایگاه خود را در جامعه‌شناسی تشیع تثبیت کرده بود، در این اثر نشان می‌دهد که تورم مناسک صرفا محدود به دین نیست، بلکه بازتابی از تغییر الگوهای کنش جمعی در ایران مدرن است. «تورم مناسک» اثری تحلیلی و مستند است که خواندن آن برای جامعه‌شناسان، پژوهشگران دین‌پژوهی، سیاست‌گذاران و تمامی علاقه‌مندان به فهم تحولات فرهنگی ایران معاصر مناسب خواهد بود.