ناشر ژاپنی «ریو موراکامی» در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ خبر درگذشت او را منتشر کرد. گزارشهای جیجی پرس و کیودو میگویند نویسنده در ۱۷ اکتبر، در هفتادوچهارسالگی، درگذشته و مراسمش به خواست خانواده خصوصی برگزار شده است. خبر، درست در پنجاهمین سال ورود او به ادبیات منتشر شد: موراکامی در ۱۹۷۶ با «آبی تقریباً شفاف» هم جایزهٔ نویسندگان تازهکار گونزو و هم آکوتاگاوا را گرفت و از همان ابتدا نویسندهای شد که میخواست آرامش سطحی جامعهٔ معاصر ژاپن را به هم بزند.

اگر قرار باشد از میان کتابهای او یک اثر را برای بازخوانی امروز انتخاب کنیم، «آزمون بازیگری» انتخابی صرفاً مشهور نیست. این رمان کوتاه در ۱۹۹۷ منتشر شد و اقتباس تاکاشی میکه در ۱۹۹۹ آن را به بخشی از حافظهٔ جهانی سینمای وحشت بدل کرد؛ بااینحال قدرت کتاب فقط در شوکی که فیلم به شهرت رساند خلاصه نمیشود. رمان از پرسشی سادهتر و ناراحتکنندهتر آغاز میکند: وقتی انسانی تصور میکند حق دارد دیگری را از پشت یک میز ببیند، ارزیابی کند و انتخاب کند، چه چیزهایی را دیگر نمیتواند ببیند؟
آئویاما سالها پس از مرگ همسرش با پسر نوجوانش زندگی میکند. اندوه او دیگر شکل بحران روزانه ندارد، اما به سکون بدل شده است. پسرش پیشنهاد میکند دوباره ازدواج کند و دوست فیلمساز آئویاما راهی ظاهراً کارآمد پیش پای او میگذارد: برای فیلمی که قرار نیست ساخته شود آگهی آزمون بازیگری بدهند، رزومهها را بخوانند و از میان داوطلبان، زنی مناسب برای ازدواج پیدا کنند.
از نظر داستانی، این نقشه دستگاهی عالی برای تعلیق است. مخاطب میداند پایهٔ رابطه بر دروغ گذاشته شده و منتظر است دروغ چه زمانی آشکار شود. اما از نظر اخلاقی، مسئله پیش از هر اتفاق هولناک بعدی روشن است. زنانی که برای فرصت شغلی آمدهاند نمیدانند در واقع برای نقشی شخصی و خصوصی سنجیده میشوند. اطلاعاتی که با یک هدف دادهاند، برای هدفی دیگر مصرف میشود. رضایت آنها ناقص است، زیرا صورت واقعی موقعیت از آنان پنهان شده است.
موراکامی بهجای خطابهخوانی، این عدم تقارن را در خود فرم انتخاب جا میدهد. آئویاما و دوستش رزومهها را در اختیار دارند، پرسش میپرسند و امکان حذفکردن دارند؛ داوطلبان نه از معیار واقعی خبر دارند و نه میدانند شخصی که قضاوتشان میکند قرار است بعداً با یکی از آنها وارد رابطه شود. آزمون، پیش از آنکه ابزار یافتن عشق باشد، فناوری توزیع نابرابر اطلاعات است.
همین نکته رمان را از داستان سادهٔ «قرار عاشقانهای که بد پیش میرود» جدا میکند. فاجعه از ورود ناگهانی یک شرّ بیرونی آغاز نمیشود. بذر آن در لحظهای کاشته شده که انسان دیگری به پروندهای برای انتخاب تبدیل میشود.
رزومه به جای زندگی
آئویاما مجذوب یاماساکی آسامی میشود: بالرینای سابقی که آرام، مؤدب و آسیبپذیر به نظر میرسد. کلمات رزومه و پاسخهای مصاحبه به او مواد لازم را میدهند تا تصویری کامل بسازد. نکته این است که او فقط آسامی را نمیبیند؛ نسخهای از او را میسازد که با نیازهای خودش هماهنگ است.
سوگیری تأییدی اصطلاحی روانشناختی است برای گرایش ما به دیدن شواهدی که باور پیشینمان را تقویت میکنند و کماهمیتکردن نشانههای ناسازگار. رمان بدون نامبردن از این اصطلاح، سازوکارش را نمایش میدهد. هشدارها وجود دارند؛ خلأهایی در گذشتهٔ آسامی، اطلاعاتی که بهراحتی تأیید نمیشوند و نگرانی دوست آئویاما. اما هر نشانهٔ مبهم میتواند به نفع تصویر محبوب تفسیر شود. سکوت، نجابت خوانده میشود؛ تنهایی، عمق؛ و آسیبپذیری، تضمین وفاداری.
آئویاما فقط فریب نمیخورد. او در ساختن شرایط فریب مشارکت میکند، چون از میان واقعیتهای پراکنده آنهایی را انتخاب میکند که داستان دلخواهش را حفظ میکنند. در اینجا «انتخابگر بودن» با «شناختن» اشتباه گرفته میشود. داشتن فهرستی از گزینهها، قدرت پرسش و حق تصمیم نهایی به او احساس تسلط میدهد؛ اما همین تسلط، ظرفیت دیدن دیگری بهعنوان سوژهای مستقل را کم میکند.
عنوان رمان نیز این معنا را حمل میکند. آزمون بازیگری جایی است که اجرا و حقیقت عمداً از هم فاصله میگیرند. بازیگر باید نشان دهد میتواند شخص دیگری باشد. وقتی همین قالب به انتخاب شریک زندگی منتقل میشود، مرز صداقت و اجرا از ابتدا مخدوش است. آئویاما میخواهد از دل یک نمایش، حقیقتی خصوصی بیرون بکشد؛ اما خودش نقش واقعیاش را پنهان کرده است.
زن مطلوب، تصویری که زیاد سؤال نمیپرسد
گفتوگوهای اولیه روشن میکنند آئویاما دنبال چه نوع زنی است: زیبا، باوقار، آرام و تا حدی مطیع. این خواستهها الزاماً او را به کاریکاتوری شرور تبدیل نمیکنند. او مردی تنهاست که میخواهد زندگی خانوادگیاش را بازسازی کند و در بخشهایی از داستان رفتاری مهربان و آسیبپذیر دارد. ارزش رمان دقیقاً در این است که نقد ساختار قدرت را به شخصیت کاملاً سیاهوسفید نمیسپارد.
بااینحال، مجموعهٔ صفتهای مطلوب او تصویری از زن میسازد که حضورش باید آرامش مرد را کامل کند. زن مناسب کسی است که گذشته و میل و خشم خودش مزاحم روایت بازسازی خانواده نشود. آئویاما در جستوجوی فردی ناشناخته نیست؛ در پی یافتن بازیگری است که نقش از پیش نوشتهشده را خوب اجرا کند.
اینجا میتوان فهمید چرا «آزمون بازیگری» پس از نزدیک به سه دهه هنوز بحثبرانگیز است. کتاب به سادگی نمیگوید مرد بد است و زن قربانی، یا زن هیولاست و مرد قربانی. هر دو تصویر وقتی مطلق شوند چیزی را حذف میکنند. خشونت آسامی واقعی و هولناک است و گذشتهٔ آسیبزای او آن را موجه نمیکند. در همان حال، قرار دادن او در جایگاه هیولایی بیتاریخ نیز به ما اجازه میدهد دروغ اولیه، میل به زن فرمانپذیر و سازوکار کالاییکردن داوطلبان را فراموش کنیم.
پژوهش دانشگاه واشینگتن دربارهٔ تصویر خشونت جنسیتی در «آزمون بازیگری» بر دشواری همین طبقهبندی تأکید دارد: آسامی در قالب رایج «قربانی زن» جا نمیگیرد و خشونتش نیز با الگوی معمول شرور مرد توضیح داده نمیشود. این پیچیدگی به معنای دفاع از او نیست؛ به معنای پذیرفتن این است که زبان انتقادی ساده، برای توضیح رابطهٔ میان جنسیت، قربانیشدن و عاملیت کافی نیست.
دروغی که فقط یک دروغ نیست
مقالهٔ پژوهشی «بخشش برای دروغ وجود ندارد» نشان میدهد فریب و کیفر دو ستون مهم رماناند. اما اگر کتاب را صرفاً داستان مجازات مردی دروغگو بدانیم، نسبت میان خطا و مجازات را بیش از حد منظم کردهایم. ادبیات قرار نیست دادگاهی باشد که در پایان حکمی متناسب صادر کند. اتفاقهای رمان نه عادلانهاند و نه الگویی برای عدالت.
دروغ آزمون جعلی مهم است چون نوعی رابطه را ممکن میکند: رابطهای که یک طرف از ابتدا بیشتر میداند و طرف دیگر موضوع آزمایش است. پس از آن نیز هر دو شخصیت اطلاعات را مدیریت میکنند. آئویاما حقیقت هدف آزمون را نمیگوید و آسامی بخشهایی از زندگیاش را در پرده نگه میدارد. بااینحال این دو پنهانکاری همارز نیستند. یکی از موقعیت نهادی و حرفهای سوءاستفاده میکند؛ دیگری در بستری شخصی، دفاعی و سپس خشونتآمیز عمل میکند.
رمان ما را وادار میکند بهجای شمارش دروغها، به قدرتی نگاه کنیم که هر دروغ در اختیار گوینده میگذارد. چه کسی حق پرسش دارد؟ چه کسی مجبور است پاسخ بدهد؟ چه کسی میتواند تماس را قطع کند؟ چه کسی میتواند دیگری را از فهرست حذف کند؟ پاسخ این پرسشها در طول داستان ثابت نمیماند و وحشت دقیقاً از لحظهای تشدید میشود که جای پرسشگر و موضوع پرسش عوض میشود.
آهستگی بهعنوان تله
شهرت اقتباس سینمایی باعث شده بسیاری «آزمون بازیگری» را با چند تصویر خشن به یاد آورند. اما مؤسسهٔ فیلم بریتانیا در گفتوگویی به مناسبت بیستوپنجسالگی فیلم یادآوری میکند که اثر میکه نزدیک به پنجاه دقیقه مانند درامی آرام دربارهٔ مردی بیوه پیش میرود. کارگردان عمداً انتظار مخاطب از یک فیلم ترسناک را به تأخیر میاندازد تا لحظهٔ تغییر لحن اثرگذارتر شود.
این راهبرد از هستهٔ رمان میآید. کتاب هم به خواننده فرصت میدهد با منطق آئویاما همراه شود: تنهاییاش را بفهمد، از امکان شروع دوباره خوشحال شود و آسامی را از خلال نگاه او ببیند. اگر از ابتدا موسیقی خطر بلند باشد، خواننده فاصلهٔ امن خود را حفظ میکند. اما وقتی روایت با ریتم زندگی روزمره پیش میرود، مخاطب ممکن است بیآنکه متوجه شود همان فرضهای شخصیت اصلی را بپذیرد.
پس آهستگی بخش نخست ضعف یا مقدمهای قابل حذف نیست. این آهستگی آزمایشی برای خواننده است. آیا ما هم چون آئویاما نشانهها را مطابق ژانری که دوست داریم تفسیر میکنیم؟ آیا میخواهیم داستان عاشقانه باشد و دادههای ناراحتکننده را کنار میزنیم؟ یا چون از پیش میدانیم کتاب به وحشت میرسد، آسامی را از نخستین حضور فقط تهدید میبینیم و امکان انسانبودن او را حذف میکنیم؟
موراکامی هر دو نوع نگاه را گرفتار میکند. دانستن شهرت کتاب هم مصونیت نمیآورد؛ فقط نوع پیشداوری را عوض میکند.
وحشت بدون موجود فراطبیعی
در «آزمون بازیگری» روح انتقامجو، نفرین باستانی یا هیولای ماورایی وجود ندارد. وحشت از ابزارهای کاملاً انسانی ساخته میشود: آگهی استخدام، رزومه، تلفن، دوربین، اتاق مصاحبه، قرار ملاقات و خانه. هر یک از این ابزارها عادی است، اما با تغییر هدف میتواند به وسیلهٔ کنترل تبدیل شود.
این ویژگی با توصیفی که جیجی پرس از کارنامهٔ موراکامی ارائه کرده همخوان است: او رکود و شکنندگی جامعهٔ مدرن، و تنهایی و خشم حاشیهنشینان را مینوشت. ترس در آثار او اغلب از شکاف میان ظاهر منظم زندگی و نیروهایی میآید که زیر آن انباشته شدهاند. جامعه تا وقتی کار میکند که نقشها پذیرفته شوند؛ کارفرما سؤال میپرسد، متقاضی پاسخ میدهد، مرد انتخاب میکند و زن انتخاب میشود. وقتی این نقشها برمیگردند، نظم ظاهری ناگهان خشونت پنهانش را نشان میدهد.
این نکته توضیح میدهد چرا کتاب حتی برای خوانندهای که با ژانر وحشت فاصله دارد قابل بحث است. ترس اصلی آن لزوماً در صحنههای جسمانی نیست؛ در امکان سوءاستفاده از موقعیتهای روزمره است. یک فرآیند حرفهای میتواند پوششی برای میل خصوصی باشد و یک رابطهٔ عاشقانه میتواند به میدان بازجویی بدل شود.
آسامی؛ نه نماد محض، نه پروندهٔ پزشکی
یکی از خطرهای نقد «آزمون بازیگری» این است که آسامی را فقط نماد کنیم: نماد انتقام زنان، نماد اضطراب مردان، نماد ژاپن مدرن یا نماد تروما. نمادها مفیدند، اما اگر تمام شخصیت را ببلعند همان کاری را میکنند که آئویاما انجام میدهد؛ فرد را به نقشی از پیش تعیینشده تقلیل میدهند.
گذشتهٔ آسامی برای فهمیدن او ضروری است، ولی رابطهٔ علت و معلولی سادهای نمیسازد. آزار دیدن کسی را محکوم به خشونت نمیکند و خشونت او نیز گذشتهاش را بیاهمیت نمیسازد. خواندن مسئولانه باید همزمان دو گزاره را نگه دارد: او آسیب دیده است؛ او آسیب میزند. حذف هر کدام، یا به رمان اخلاقگرایی سطحی میدهد یا خشونت را رمانتیک میکند.
پژوهشهای مربوط به اقتباس نشان میدهند زبان سینما این مسئله را پیچیدهتر کرده است. دوربین، بدن و سکوت آسامی را به تصویر بدل میکند و بازیگر باید چیزی را که رمان با فاصله و روایت میسازد در صورت و حرکت حمل کند. به همین دلیل نسخهٔ سینمایی و کتاب را نباید شاهدهای قابل جایگزینی دانست. فیلم میکه تفسیری نیرومند از رمان است، نه نسخهٔ تصویری بیواسطهٔ آن.
خبر درگذشت ریو موراکامی فرصتی برای ساختن تصویری آرام و بیخطر از او نیست. اهمیتش دقیقاً در این بود که آسودگی خواننده را به هم میزد و اجازه نمیداد خشونت را فقط در هیولاهای بیرون از زندگی روزمره پیدا کنیم.
«آزمون بازیگری» با طرحی اغراقآمیز، حقیقتی عادی را آشکار میکند: آدمها وقتی دیگری را برای جایگاهی از پیش تعیینشده میخواهند، ممکن است نشانههای ناسازگار را نبینند. نگاه میکنند، سؤال میپرسند و اطلاعات جمع میکنند، اما در واقع فقط تصویر خودشان را کامل میکنند.
رمان نمیگوید شناخت کامل ممکن است. میگوید نخستین شرط نزدیکشدن به شناخت، کنارگذاشتن این خیال است که حق انتخاب به ما حق تعریفکردن دیگری را هم میدهد. آئویاما میخواهد با یک آزمون، عدم قطعیت عشق را حذف کند؛ نتیجه نشان میدهد ابزار کنترل میتواند کوری را بیشتر کند.
میراث موراکامی در این کتاب نه فقط صحنهای تکاندهنده، بلکه پرسشی ماندگار است: وقتی کسی را میبینیم، آیا آمادهایم با واقعیت مستقل او روبهرو شویم، یا فقط منتظریم نقش ما را بازی کند؟