رمان «دکتر ژیواگو» بازتاب‌دهنده تجربه «بوریس پاسترناک» از تحولات سیاسی بزرگ در اوایل قرن بیستم است و در بسیاری از بخش‌های خود از زندگی شخصی نویسنده الهام می‌گیرد. اواخر قرن نوزدهم برای روسیه دوره‌ای سرشار از ناآرامی و تحولات چشمگیر، هم در عرصه سیاست و هم در هنر، بود. جنبش نوپای «کمونیسم» با گستره‌ای از شیوه‌های ادبی جدید، جریان‌ها، و بیانیه‌های گوناگون در عرصه هنر همراه شده بود. این انقلاب‌های سیاسی و هنری در تضاد با حکومت انعطاف‌ناپذیر و سرکوبگر «تزاری» بودند که حاضر نبود هیچ امتیازی به طبقه کارگر یا طرفداران دموکراسی لیبرال بدهد.
اگرچه «اتحاد جماهیر شوروی» سطح زندگی بیشتر مردم را به شکل چشمگیر بهبود بخشید، سرکوب سیاسی شدیدی را نیز به انجام رساند، به‌ویژه در دوران حکومت «استالین». در سال‌های پایانی زندگی «پاسترناک»، «استالین» مرده بود و «خروشچف» جانشین او شده بود. «خروشچف» از شدت سرکوب سیاسی به میزان قابل‌توجهی کاست و فضای جامعه را تا حدودی بازتر کرد، اما این تغییرات بسیار کمتر از چیزی بود که روشنفکران ناراضی مانند «پاسترناک» انتظار داشتند. واکنش خصمانه و تند به دریافت «جایزه نوبل» توسط «پاسترناک»، نشانگر این نکته است.
کتاب «دکتر ژیواگو» رمانی تاریخی در سنت ادبیات روسیه است. «پاسترناک» در سراسر کتاب به نویسندگان پیش از خود اشاره می‌کند و شخصیت‌هایش، آثاری از نویسندگان و شاعرانی را می‌خوانند که بر خود او تأثیر گذاشته بودند، از جمله «لئو تولستوی»، «فئودور داستایفسکی»، «نیکلای گوگول»، «آنتون چخوف»، «الکساندر پوشکین»، و «نیکلای نکراسوف». رمان «دکتر ژیواگو» شباهت زیادی به آثار کلاسیک و وسیع در ادبیات روسیه، مانند کتاب «جنگ و صلح» اثر «تولستوی» دارد که به شکل مشابه، داستان گروهی از شخصیت‌های گوناگون را در یک دوره تاریخی ناآرام پی می‌گیرد. رمان «پاسترناک» از شعر نیز تأثیراتی آشکار پذیرفته است، از جمله منظومه روایی «پوشکین»، «یوگنی آنگین»، به خاطر سبک و نگرش ادبی آن.
«پاسترناک» آگاهانه خود را در چارچوب سنت ادبی قرن نوزدهم قرار داد و رمانی نوشت که تفاوت زیادی با آثار بسیاری از نویسندگان معاصر خود داشت که بیشترشان، شاعرانی تجربه‌گرا و نوآور بودند. با این حال، آثاری مانند «دن آرام» اثر «میخائیل شولوخوف»، «زندگی و سرنوشت» اثر «واسیلی گروسمان» و «داستان یک زندگی» اثر «کنستانتین پائوستوفسکی» از نظر طول و گستردگی روایی، شباهت‌هایی به رمان «پاسترناک» دارند.
تاریخ
رمان «دکتر ژیواگو» مسیر زندگی، تجربه‌ها و انتخاب‌های فردی شخصیت‌هایش را در بستر مجموعه‌ای از تحولات تاریخی بسیار بزرگ دنبال می‌کند: «انقلاب ۱۹۰۵»، «جنگ جهانی اول»، «انقلاب روسیه»، «جنگ داخلی روسیه»، و «جنگ جهانی دوم». «بوریس پاسترناک» به واسطه قرار دادن زندگی شخصیت‌هایش در این پس‌زمینه حماسی، به کاوش در این موضوع می‌پردازد که تاریخ چگونه بر افراد و سرگذشت آن‌ها تأثیر می‌گذارد و انسان‌ها تا چه اندازه می‌توانند در شرایطی که تحت تأثیر نیروهایی فراتر از اراده خود قرار دارند، تصمیمات مستقل بگیرند.
اگرچه حقیقت، طبق معمول، جایی در میان قرار دارد، هر یک از شخصیت‌های اصلی رویکردی متفاوت را برای مواجهه با تنش میان تاریخ و اختیار فردی بروز می‌دهند. دکتر «یوری آندریویچ ژیواگو»، شخصیت اصلی رمان، با نوعی فاصله و نگاه شاعرانه به رویدادهای پیرامون خود می‌نگرد. انقلاب در ابتدا الهام‌بخش اوست و شور و احساساتش را برمی‌انگیزد، اما به تدریج باعث ناامیدی‌اش می‌شود و زندگی‌اش را به خطر می‌اندازد.
شخصیت‌های رمان هر کدام نوعی هشدار درباره پیامدهای افراط هستند و دیدگاه‌های متضادشان نشان می‌دهد که هیچ فردی نمی‌تواند مسیر حرکت تاریخ را تحت کنترل خود درآورد. با این حال، سرگذشت آن‌ها همچنین بر ناممکن بودن کناره‌گیری از کشمکش پیچیده میان انتخاب‌های فردی و تغییرات اجتماعیِ‌دهنده تاریخ شکل تأکید می‌کند.
سرنوشت
رمان «دکتر ژیواگو» همواره مفهوم سرنوشت را مرکز توجه می‌آورد: آیا سرنوشت واقعا وجود دارد، چگونه به زندگی انسان شکل و جهت می‌دهد، و به چه طریق در قالب نشانه‌ها و نمادهای شاعرانه بروز می‌کند. بخش بزرگی از پیرنگ رمان بر اساس اتفاقات تصادفی غیرمنتظره‌ای شکل گرفته است که زندگی شخصیت‌های مختلف را به یکدیگر پیوند می‌زند. رمان از طریق این رویدادهای نامحتمل نشان می‌دهد که چیزی عمیق‌تر از تصادف و اتفاق محض، زندگی انسان‌ها را به یکدیگر مرتبط می‌کند، اما این نیروی پیونددهنده درنهایت ناشناخته باقی می‌ماند، چه آن را خدا بنامیم، چه عشق، یا حتی خود انقلاب.
در رمان «دکتر ژیواگو»، مسئله سرنوشت چیزی نیست که انسان بتواند آن را از طریق منطق درک کند، بلکه جنبه‌ای از زندگی است که در اساسا فراتر از محدوده استدلال منطقی قرار دارد. «یوری ژیواگو» این بُعد از زندگی را به صورت شهودی درک می‌کند، و به همین دلیل، توجه خود را بر ایده‌ها و تصاویری متمرکز می‌سازد که این پیوندهای پنهان و غیرقابل‌ردیابی را در زندگی‌اش به یکدیگر مرتبط می‌کنند—ایده‌ها و تصاویری که در شعرهایش نیز به آن‌ها می‌پردازد، از جمله شمعی فروزان یا کولاکی سهمگین. به نظر می‌رسد رمان سرنوشت را ناشناخته‌ترین جنبه زندگی، و از همین رو، مهم‌ترین جنبه آن در نظر می‌گیرد.
تغییر
شخصیت‌های رمان «دکتر ژیواگو» به طبقات و موقعیت‌های اجتماعی بسیار گوناگونی تعلق دارند که تقریبا همگی تا پایان رمان دستخوش تغییرات اساسی می‌شود. رمان از طریق دنبال کردن گروهی از شخصیت‌ها با موقعیت‌های اقتصادی و اجتماعی متفاوت در دوران تحولات اجتماعی بزرگ، به این موضوع می‌پردازد که موقعیت اجتماعی تا چه اندازه به انسان‌ها شکل و جهت می‌دهد و آن‌ها چگونه با دگرگونی یا فروپاشی ساختارهای اجتماعی پیرامون خود سازگار می‌شوند. انقلاب سیاسی نمونه بارز این فرآیند است، اما تنها نمونه آن نیست. در همان آغاز رمان نیز خانواده‌های «ژیواگو» و «گیشار» در شرایط گذار و تغییر قرار دارند.
رمان به واسطه بررسی موقعیت اجتماعی افراد در کنار هویت حقیقی آن‌ها به این موضوع می‌پردازد که تغییرات شخصی و اجتماعی تا چه اندازه بر زندگی انسان تأثیر می‌گذارند. «پاسترناک» نشان می‌دهد اگرچه انسان‌ها موجوداتی بسیار سازگارپذیر هستند، اما پس از سازگار شدن با شرایط جدید، دیگر هرگز به شکل کامل همان انسان پیشین نخواهند بود.
فرهنگ
اگرچه شخصیت‌های رمان «دکتر ژیواگو» درگیر رویدادها و کشمکش‌هایی هستند که از ویژگی‌های مشخص دنیای مدرن به شمار می‌رود، اغلب برای درک آن به دو چارچوب فکری بسیار قدیمی‌تر رجوع می‌کنند: تاریخ و فرهنگ روسیه، و دین و آموزه‌های مسیحیت. تأثیر این دو نظام فکری بر جامعه روسیه عمیق است و توضیحی طبیعی و قابل‌قبول را برای شخصیت‌هایی مانند «نیکولای نیکولایویچ»، «یوری»، و «سیموشکا تونتسوا»، فراهم می‌کند—کاراکترهایی که نسبت به چارچوب‌های فکری رایج آن دوران، مانند ملی‌گرایی، «سوسیالیسم» و «کمونیسم»، تردید دارند.
از نظر این شخصیت‌ها، روح و ذهنیت خاص روسی در تمام دگرگونی‌های ناشی از جنگ‌ها و انقلاب‌ها همچنان قابل‌تشخیص باقی مانده است. در واقع، بدون وجود این ذهنیت روسی، وقوع چنین تحولاتی امکان‌پذیر نبود. این ذهنیت بیش از هر چیز در زندگی روستایی و فرهنگ عامیانه روسیه نمایان می‌شود، و خود تحول‌طلبان نیز به شکل عمده از میان کارگران و دهقانان برخاسته‌اند که خواسته‌شان برای ایجاد تغییر، پس از مدتی به دست رهبران فکری مانند «بلشویک‌ها» شکل داده می‌شود یا حتی مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرد.
«یوری ژیواگو» این مسئله را به‌روشنی در روایت چندوجهی «کوباریکا» از انقلاب و بازگویی یک حماسه باستانی مشاهده می‌کند که به شکل آزادانه، مبارزه طبقاتی مدرن و قهرمانان فرهنگی روسیه در قرون وسطی را به هم پیوند می‌زند. برای «یوری» و عمویش، ماهیت پیوسته و تقریبا تغییرناپذیر این هویت تاریخی و جاودانه روسی، با نیروی جریان‌ساز مسیحیت به تعادل می‌رسد—نیرویی که از طریق آموزه‌های مسیح، به زندگی انسان‌ها جهت و معنا می‌بخشد. مسیحیت از نظر آن‌ها، خودِ تاریخ است: وعده‌ای مبنی بر اینکه تغییر امکان‌پذیر (و حتی قطعی) است، و بشریت به تکرار اشتباهات خود تا ابد محکوم نیست.
«پاسترناک» به این نکته اشاره می‌کند که به شکل کنایه‌آمیز، همین ابهام موجود در این نظریه‌ها و ناممکن بودن به‌کارگیری دقیق و قطعی آن‌هاست که به آن‌ها قدرت می‌بخشد، زیرا این نظریه‌ها به شیوه‌ای به ماهیت اسرارآمیز سرنوشت انسان می‌پردازند که نظریه‌های عینی‌تر و مادی‌تر از انجام آن ناتوان هستند.
