کتاب خانم سویج عجیب

نمایشنامه «خانم سویج عجیب» نوشته جان پاتریک، کمدی سه‌پرده‌ای مشهوری است که نخستین‌بار در سال ۱۹۵۰ روی صحنه برادوی ظاهر شد و از همان ابتدا با استقبال گسترده مواجه شد. اثری که معمولا با گروهی حدود یازده تا سیزده بازیگر اجرا می‌شود و در حدود دو ساعت، فضای یک کمدی انسانی، گرم و گزنده را پیش روی تماشاگر قرار می‌دهد. در ظاهر، داستان درباره زنی بیوه به نام اتل پی. سویج است که ده میلیون دلار به ارث برده و تصمیم دارد آن را نه برای تجمل، بلکه برای کمک به تحقق رویاهای به‌ظاهر «غیرعملی» مردم خرج کند. اما این تصمیم به مذاق سه فرزندخوانده‌ی جاه‌طلب او خوش نمی‌آید؛ کسانی که اعتبار اجتماعی، نفوذ سیاسی و جاه‌طلبی‌هایشان را در خطر می‌بینند و برای کنترل ثروت او، راه‌حلی بی‌رحمانه انتخاب می‌کنند: سپردن او به آسایشگاهی دورافتاده به نام کلایسترز، با این امید که بتوانند سلامت عقل او را زیر سوال ببرند. پاتریک با وارد کردن شخصیت خانم سویج به این محیط عجیب، جهان نمایش را از سطح یک درام خانوادگی پول‌محور، به قلب یک کمدی انسان‌دوستانه تبدیل می‌کند. در کلایسترز، او با گروهی از بیماران روبه‌رو می‌شود که هر کدام جهانی خیالی، لطیف و آسیب‌دیده دارند؛ شخصیت‌هایی که در نگاه اول عجیب به نظر می‌رسند، اما به‌تدریج چنان گرمی، مهربانی و صداقت در رفتار آن‌ها آشکار می‌شود که مرز میان «عاقل» و «دیوانه» در ذهن مخاطب فرو می‌ریزد. این تضاد، هسته‌ی انتقادی نمایش را شکل می‌دهد: مقایسه میان حرص و جاه‌طلبی کسانی که از نظر اجتماعی «محترم» تلقی می‌شوند، و صداقت، همدلی و تخیلی که از افرادی برمی‌خیزد که جامعه آن‌ها را «نامتعارف» می‌داند. نمایش دقیقا بر همین نقطه می‌درخشد. پاتریک از طنز و لحنی ظریف برای نقد ارزش‌های حاکم استفاده می‌کند؛ ارزش‌هایی که ثروت، ظاهر و جایگاه را نشانه سلامت و عقلانیت می‌دانند و مهربانی، خیال‌پردازی و آسیب‌پذیری را ضعف تلقی می‌کنند. شخصیت‌های ساکن آسایشگاه، با وجود توهمات کودکانه یا اغراق‌شده‌شان، حامل نوعی حقیقت عاطفی و اخلاقی‌اند: آن‌ها جهان را نه از راه رقابت و قدرت، بلکه از راه پذیرش، همراهی و رویاپردازی قابل زیستن می‌کنند. در این میان، پیوند تدریجی خانم سویج با آن‌ها، و درک او از اینکه «عقل سلیم» لزوما در انطباق با هنجارهای جامعه نیست، بلکه در توانایی دیدن انسانیت دیگران است، به محور عاطفی نمایش تبدیل می‌شود. اجزای کمدی و نقد اجتماعی به‌خوبی با هم آمیخته‌اند و نتیجه نمایشی است که هم سرگرم‌کننده و هم تأمل‌برانگیز می‌ماند. البته برخی عناصر نمایش-از جمله شخصیت‌پردازی کاریکاتوری فرزندان خوانده یا پایان‌بندی نسبتا ایده‌آل‌گرایانه-ممکن است برای مخاطب امروز ساده‌سازی‌شده به نظر برسد. با این حال، نیروی احساسی اثر، پیام انسانی آن درباره مهربانی، و نقد ملایم اما موثرش بر مادی‌گرایی و قضاوت‌های سطحی، «خانم سویج عجیب» را به کمدی‌ای جاودانه تبدیل می‌کند. اثری که یادآور می‌شود گاه در میان کسانی که دنیا «غیرعادی» می‌نامد، عقلانیتی عمیق‌تر و انسانیتی زنده‌تر نهفته است.