کتاب بی تفاوتی اخلاقی: چگونه برخی به دیگران آسیب می رسانند بدون اینکه عذاب وجدان پیدا کنند

کدام مکانیزم ذهنی به آدم‌های معمولی اجازه می‌دهد کار بد انجام دهند و شب راحت بخوابند؟ این پرسش محور کتاب «بی‌تفاوتی اخلاقی: چگونه برخی به دیگران آسیب می‌رسانند بدون اینکه عذاب وجدان پیدا کنند» است، نوشته‌ی آلبرت بندورا، روان‌شناس اجتماعی دانشگاه استنفورد و بنیان‌گذار نظریه‌ی شناخت اجتماعی. بندورا در این اثر به‌جای تمرکز بر افراد بدذات یا استثنایی، سراغ آدم‌های عادی می‌رود؛ کسانی که خودشان را باوجدان و اخلاق‌مدار می‌دانند، اما در موقعیت‌های مشخصی رفتاری آسیب‌زننده از خود نشان می‌دهند بدون آن‌که بعدش دچار احساس گناه شوند.
مفهوم مرکزی کتاب چیزی است که بندورا آن را «گسست اخلاقی» می‌نامد؛ فرایندی که طی آن نظام خودتنظیمی اخلاقی فرد، برای مدتی از کار می‌افتد. او توضیح می‌دهد که این نظام همیشه فعال نیست و می‌تواند از طریق چند مکانیزم مشخص کنار زده شود. یکی از این مکانیزم‌ها این است که فرد رفتار زیان‌بار خود را در خدمت هدفی والاتر تعریف می‌کند و به این ترتیب آن را برای خودش موجه جلوه می‌دهد.
سازوکار دیگر مربوط به زبان است؛ انتخاب واژه‌هایی ملایم‌تر می‌تواند ماهیت واقعی یک رفتار را در ذهن فرد کم‌رنگ کند. بندورا همچنین از مقایسه‌ی رفتار با نمونه‌های بدتر، کوچک‌شمردن پیامدها، تقسیم مسئولیت میان اعضای یک گروه، سرزنش قربانی و انسانیت‌زدایی از او نام می‌برد. نکته‌ای که کتاب روی آن پافشاری می‌کند این است که هیچ‌کدام از این فرایندها به معنای نبود وجدان نیست؛ بلکه ذهن راهی پیدا می‌کند تا تصویر مثبت فرد از خودش دست‌نخورده بماند، حتی وقتی رفتارش با آن تصویر همخوانی ندارد.
بخش قابل‌توجه دیگر کتاب خروج از سطح فردی و ورود به عرصه‌های اجتماعی و نهادی است. بندورا نشان می‌دهد این مکانیزم‌ها فقط در جرم‌های فردی دیده نمی‌شوند؛ در جنگ، خشونت گروهی، تبعیض، رفتار سازمان‌ها و حتی تصمیم‌های اقتصادی هم قابل ردیابی‌اند. وقتی مسئولیت یک تصمیم میان افراد زیادی پخش می‌شود، هرکس می‌تواند سهم خودش را کم‌اهمیت بداند و در نتیجه هیچ‌کس خودش را کاملا مسئول نمی‌بیند. وقتی هم گروهی از انسان‌ها با برچسب‌هایی مثل «دشمن» یا «تهدید» توصیف شوند، توجیه رفتار خشن نسبت به آن‌ها ساده‌تر می‌شود. این بخش از بحث بندورا، کتاب را از یک تحلیل صرفا فردی فراتر می‌برد و آن را به ابزاری برای فهم رفتارهای جمعی، از سازمان‌های بزرگ گرفته تا درگیری‌های سیاسی تبدیل می‌کند.
آنچه «بی‌تفاوتی اخلاقی» را از بسیاری از کتاب‌های مشابه متمایز می‌کند، تمرکزش بر تفسیر است، نه فقط بر رفتار. بندورا معتقد است انسان‌ها با رفتار خام خود زندگی نمی‌کنند، بلکه با روایتی که از آن رفتار می‌سازند کنار می‌آیند. اگر کسی بتواند مسئولیت را جابه‌جا کند، پیامدها را ناچیز بشمارد یا قربانی را مقصر جلوه دهد، احساس گناه و شرم که معمولا پس از رفتار غیراخلاقی سراغ آدم می‌آید، ضعیف‌تر یا کاملا غایب می‌شود. بندورا این ایده را نه به‌عنوان توجیهی برای رفتار بد، بلکه به‌عنوان توضیحی برای چگونگی وقوع آن مطرح می‌کند.
پرسش کتاب این نیست که چرا آدم‌های بد کار بد می‌کنند؛ پرسش این است که چطور آدم‌های معمولی، از مسیر همین سازوکارهای ذهنی، به کاری تن می‌دهند که در شرایطی دیگر آن را غیرقابل‌قبول می‌دانستند. همین زاویه‌ی نگاه است که «بی‌تفاوتی اخلاقی» را به یک منبع کاربردی برای فهم خشونت، بی‌عدالتی سازمانی و رفتار گروهی در دنیای امروز تبدیل می‌کند.