کتاب مرزبان نامه

«مرزبان‌نامه» کتابی تعلیمی و تمثیلی است که بیشتر داستان‌های آن، از زبان حیوانات بیان شده است؛ داستان‌های آموزنده‌ای که با شیوه‌ی فنی و ادبی خاصی حکایت می‌شوند. قهرمانان این داستان‌ها اغلب جانوران و گیاهان و جمادات هستند که به شکلی سمبولیک نقش شخصیت‌های داستان را بازی می‌کنند، گاهی نیز انسان‌ها در قالب و نماد اشخاص واقعی در داستان حضور دارند. ظاهرا این کتاب در سده‌ی چهارم خورشیدی به دست مرزبان بن رستم بن شروین از شاهزادگان طبرستان، به گویش کهن طبری نوشته شده است و در سده هفتم به دست سعدالدین وراوینی به فارسی درآمده است. نثر کتاب بسیار دشوار و پر از واژه‌های تازی است که با زبانی که امروز به آن سخن می‌گوییم هیچ شباهتی ندارد. در سال 1287 هجری محمدبن عبدالوهاب قزوینی آن را با بهره‌گیری از پنج نگارش ویرایش کرده و در سال‌های پس از آن استادانی چون خطیب رهبر نیز بر روی آن کار کرده‌اند، ولی دشواری خود را از دست نداده است.
این‌بار محمد روشن این کتاب را تصحیح کرده است. او در مقدمه‌ی کتاب ذکر کرده است که نزدیک یک سال را صرف واژه‌نامه‌ای دقیق پیراسته کرده است. علاوه بر این در این نسخه از کتاب «مرزبان‌نامه» آیه‌های قرآن و اشعار موجود در متن، شرح داده شده‌اند. به گفته‌ی محمد روشن، سه رباعی از خیام نیز در کتاب «مرزبان‌نامه» وجود دارد.
«مرزبان‌نامه» در نه باب تدوین شده است. «در بیان تعریف کتاب و ذکر واضع و بیان اسباب وضع آن» عنوان باب اول کتاب و در واقع ماجرای نوشتن کتاب است. «پدر مرزبان، پنج پسر داشت. پس از مرگ پدر، پسر بزرگ، جانشین پدر گردید؛ ولی بعد از مدتی، حسادت و اختلاف برادران دیگر در طلب پادشاهی، موجب شد مرزبان که از همه فاضل‌تر بود و نمی‌خواست در این اختلاف‌ها شرکت کند، تصمیم به سفر گیرد. جمعی از بزرگان، از او درخواست کردند چون قصد سفر دارد، کتابی بنویسد که در دنیا و آخرت، از مطالب آن استفاده کنند. مرزبان، پذیرش خواسته‌ی آن ها را به اذن و فرمان شاه موکول گردانید. شاه، پس از مشورت با وزیر خود و اعلام موافقت وزیر با رفتن ملک‌زاده و مخالف او با نوشتن چنین کتابی، سرانجام پیشنهاد وزیر را می‌پذیرد که کتاب، در حضور وزیر نوشته شود تا مورد بررسی او قرار گیرد. فردای آن روز، ملک‌زاده مرزبان، در جلسه‌ای با حضور شاه و بزرگان، از کار خود سخن می‌گوید و ضمن اشاره به بی‌عدالتی گماشتگان شاه، او را نصیحت می‌کند و حین پاسخ به شبهات وزیر، با بیان داستان‌هایی، نیت نیک خود را ابراز می‌دارد و نوشتن کتاب را آغاز می‌کند.»
هر باب شامل داستان‌های متعددی است که برخی از آن‌ها به شکل‌های مختلف نقل شده‌اند و یا در آثار دیگران نیز آمده‌اند که داستان‌های مشهوری هستند. مثل داستان «ماهی و ماهی‌خوار» و داستان «زاغ و راسو» ... که در باب نهم کتاب آمده‌اند.
« مرزبان‌نامه» یکی از شاهکارهای ادب فارسی است که با نقل داستان‌هایی جذاب و پندآموز توجه خواننده را جلب می‌کند؛ کتابی سخت‌خوان که مصحح آن کوشیده تا درک و خواندن آن را برای مخاطب آسان‌تر کند.