کتاب آنسوی حرف و صوت

«آنسوی حرف و صوت: گزیدهٔ اسرارالتوحید در مقامات ابوسعید ابوالخیر» انتخاب و توضیح محمدرضا شفیعی کدکنی از یکی از درخشان‌ترین متون نثر عرفانی فارسی است. «اسرارالتوحید» را محمد بن منور، از نوادگان ابوسعید ابوالخیر، بیش از یک قرن پس از مرگ این عارف خراسانی نوشت؛ اثری که هم زندگینامهٔ صوفیانه است، هم مجموعه‌ای از حکایت‌ها و اقوال و کرامات، و هم سندی کم‌مانند از زبان، جامعه و فرهنگ خراسان در سده‌های نخستین پس از اسلام. شفیعی کدکنی در «آنسوی حرف و صوت» نمی‌کوشد نسخه‌ای کوتاه‌شده از همهٔ این مواد به دست دهد. انتخاب او بیش از هر چیز بر لحظاتی متمرکز است که شخصیت ابوسعید، جهان عرفانی او و قدرت روایی نثر محمد بن منور را آشکار می‌کنند. ساختمان خود «اسرارالتوحید» بر سه دوره از زندگی معنوی ابوسعید استوار شده است: آغاز کار، دورهٔ کمال و سال‌های پایانی. اما ارزش اثر فقط در اطلاعاتی نیست که دربارهٔ زندگانی شیخ ارائه می‌کند. محمد بن منور زندگی ابوسعید را از خلال صحنه‌های کوتاه می‌سازد: برخورد با مریدان و مخالفان، مجلس گفتن، غذا خوردن، سفر کردن، پاسخ دادن به پرسشی دشوار یا حتی واکنش نشان دادن به اتفاقی ظاهرا پیش‌پاافتاده. بسیاری از این حکایت‌ها چند سطر بیشتر نیستند، اما در همان حجم اندک شخصیت و اندیشه را هم‌زمان شکل می‌دهند. شفیعی کدکنی با گزینش این قطعات، همین خاصیت فشردهٔ متن را برجسته می‌کند. ابوسعیدی که از میان این حکایت‌ها بیرون می‌آید، بیش از آنکه صاحب یک نظام نظری منظم باشد، صاحب نوعی شیوهٔ زیستن است. بخشندگی، مدارا، شکستن خودبینی، پرهیز از نمایش زهد و توجه به حال انسان‌ها بارها در روایت‌ها بازمی‌گردند. گاه یک جملهٔ کوتاه جای یک خطابه را می‌گیرد. وقتی در مجلسی از مردم خواسته می‌شود «از آنجا که هستید، یک قدم فراتر آیید»، ابوسعید همان عبارت را تمام موعظه می‌گیرد و مجلس را پایان می‌دهد. چنین صحنه‌هایی نشان می‌دهند چرا زبان و رفتار در جهان او از یکدیگر جدا نیستند: سخن زمانی ارزش دارد که بتواند صورت دیگری از بودن را ممکن کند. اما شفیعی کدکنی در مواجهه با این میراث، خواننده را به پذیرش بی‌چون‌وچرای همهٔ مطالب دعوت نمی‌کند. خود او در بحث دربارهٔ «اسرارالتوحید» یادآور شده است که برخی حکایت‌ها از منظر امروز رنگ خرافه دارند و بخشی از تصویر ابوسعید محصول افسانه‌سازی نسل‌های بعدی مریدان است. این احتیاط برای خواندن کتاب ضروری است. «اسرارالتوحید» زندگینامه‌ای به معنای تاریخ‌نگاری مدرن نیست؛ فاصلهٔ زمانی مولف با ابوسعید، انتقال شفاهی روایت‌ها و هدف ستایشگرانهٔ اثر سبب می‌شوند شخصیت تاریخی و شخصیت قدسی شیخ در هم بیامیزند. درست به همین دلیل، کتاب علاوه بر منبعی دربارهٔ ابوسعید، سندی دربارهٔ چگونگی ساخته‌شدن حافظهٔ صوفیانه نیز هست. «آنسوی حرف و صوت» در کارنامهٔ شفیعی کدکنی امتداد همان کاری است که او در تصحیح و شرح متون عرفانی و پژوهش دربارهٔ سنت صوفیانهٔ خراسان دنبال کرده است. آشنایی عمیق او با تاریخ تصوف، شعر فارسی و تحول زبان سبب می‌شود گزیده‌پردازی به انتخاب چند حکایت خوش‌خوان محدود نماند. او متنی دشوار و گسترده را به صورتی در دسترس‌تر عرضه می‌کند، بی‌آنکه ویژگی‌های زبان کهن آن را به نثر امروز تبدیل کند. خواننده هنوز با فاصلهٔ تاریخی متن روبه‌روست و باید گاه درنگ کند؛ همین فاصله بخشی از تجربهٔ خواندن است. امتیاز کتاب در همین تعادل میان دسترسی و اصالت قرار دارد. برای مطالعهٔ پژوهشی کامل زندگی ابوسعید یا ساختمان «اسرارالتوحید»، طبیعتا باید به متن کامل و تصحیح انتقادی مراجعه کرد؛ گزیده همیشه چیزی را بیرون می‌گذارد و انتخاب شفیعی نیز ناگزیر تصویری خاص از اثر می‌سازد. اما برای خواننده‌ای که می‌خواهد پیش از ورود به متن کامل، نیروی ادبی و انسانی آن را تجربه کند، «آنسوی حرف و صوت» یکی از مناسب‌ترین مدخل‌هاست. عنوان کتاب نیز انگار از همین تجربه خبر می‌دهد. در جهانی که ابوسعید در آن زندگی می‌کند، کلمه تا جایی ارزش دارد که بتواند از خودش عبور کند. گاه تمام مجلس به یک جمله فروکاسته می‌شود و گاه همان جمله باید کنار برود تا چیزی بی‌واسطه‌تر باقی بماند. شاید «آنسوی حرف و صوت» دقیقا همان جایی باشد که متن، پس از قرن‌ها سخن گفتن، از خواننده می‌خواهد لحظه‌ای از خود سخن فراتر برود.