کتاب مجمع دیوانگان

«مجمع دیوانگان» رمانی نوشته‌ی عبدالحسین صنعتی‌زاده کرمانی است که برای اولین بار در سال 1303 منتشر شده است. چاپ جدید این کتاب با ویرایش مهدی گنجوی نویسنده و پژوهشگر ادبی منتشر شده است. صنعتی‌زاده را «پدر رمان تاریخی» ایران دانسته‌اند که رمان‌های متعددی در ژانرهای مختلف دارد.
داستان مجمع دیوانگان از دارالمجانینی به نظر در تهران آغاز می‌شود. نزدیک نوروز است و گروهی از بیماران روانی که در شرایط سختی در آن‌جا زندگی می‌کنند، تصمیم گرفته‌اند که فرار کنند، و بعد از ترک شهر در دل طبیعت نوروز را جشن بگیرند. رهبر آن‌ها پیرمردی است که همه گمان می‌کنند لال است اما در ادامه معلوم می‌شود که او می‌تواند حرف بزند. آن‌ها موفق می‌شوند و فرار می‌کنند و خودشان را به بیرون شهر می‌رسانند. در آن‌جا پیرمرد (پیر) زمام امور را به دست می‌گیرد او دیوانگان را هیپنوتیزم می‌کند و به سفری ذهنی در آینده می‌فرستد. دیوانگان یکی یکی به این سفر ذهنی می‌روند و پیشرفت‌های دو هزار سال بعد را می‌بینند. هر کدام گزارش این سفر را به پیر می‌دهد که می‌تواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند. هر گزارش جهانی تخیلی و جذاب را روایت می‌کند. پایان این مسافرت روحی و روانی، شرطش ترک افکار کنونی و عادت‌ها و تقلیدها، توشه‌اش تزکیه‌ی قوا و تقویت احساس، بهای بلیطش خیرخواهی و مخاطراتش اخلاق بد، طمع، غرور علمی، ثروت‌پرستی و... است . در کشور خرد تمام کشورهای دنیا از روی نمره تعیین می‌شوند؛ حقیقت و آزادی و سعادت سایه انداخته است، امتیازات از بین مردم رخت بربسته و حسد به کلی معدوم شده است. همه فعال و علاقه‌مند به ورزش هستند. در این‌جا فقط مهر و محبت حاکم است. این جا بهشت موعود است. نگهابانان دارالمجانین سر می‌رسند و دیوانگان از حالت هیپنوتیزم بیرون می آیند و خود را در عالم واقع می‌یابند.
«کلاس پدرسن»، استاد دپارتمان مطالعات منطقه‌ای در دانشگاه کپنهاگ در مقاله‌ای به شکل مفصل به این رمان پرداخته است و آن را اولین اثر ادبی آرمان‌شهری ادبیات فارسی دانسته است. او معتقد است آرمان شهر در مجمع دیوانگان تصویری مثبت و نقطه‌ی مقابل وضعیت ایران در سال‌های آغازین 1300 و قبل از آن است. در دنیای صنعتی‌زاده زندگی در جامعه‌ی ایران در آن عصر به مثابه‌ی زندگی در جهنم، زندان و یا دارالمجانین تصویر شده است؛ هرج و مرج و ستم و استبداد حاکم است.
«مجمع دیوانگان» رمانی خواندنی هم برای علاقمندان به رمان فارسی و هم پژوهشگران تاریخ ادبیات معاصر ایران است که می‌توانند سیر رمان‌نویسی در ایران را در سال‌های دهه‌ سی نشان دهد.