کتاب طنزآوران جهان نمایش 5

«کمدی هنر تئاتر» نوشتهٔ ادواردو د فیلیپو، پنجمین جلد از مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» نشر گویاست که داریوش مودبیان آن را به فارسی برگردانده است. د فیلیپو این نمایشنامه را در سال ۱۹۶۴ نوشت و اثر نخستین بار در ژانویهٔ ۱۹۶۵ در تئاتر سان فردیناندوی ناپل روی صحنه رفت. نمایشنامه از یک پیش‌درآمد و دو پرده تشکیل شده و در میان آثار او جایگاهی ویژه دارد: اینجا تئاتر نه فقط قالب اثر، بلکه خود موضوع آن است. د فیلیپو از صحنه می‌پرسد بازیگر چه نسبتی با واقعیت دارد و حکومت، وقتی هنر تصویری ناخوشایند از جامعه پیش رویش می‌گذارد، تا کجا حاضر است آن را جدی بگیرد. اورسته کامپزه، سرپرست یک گروه دوره‌گرد تئاتر، گرفتار وضعیتی دشوار شده است. محل اجرای گروه در آتش سوخته، امکاناتشان از میان رفته و تماشاگر چندانی نیز برای اجراهای تازه ندارند. او به دیدار د کارو، فرماندار تازه‌منصوب منطقه، می‌رود و امیدوار است حضور یک مقام رسمی در نمایش بتواند توجه مردم را به گروه جلب کند. گفت‌وگوی آن دو خیلی زود از درخواست کمک فراتر می‌رود. فرماندار با تئاتر به چشم سرگرمی نگاه می‌کند؛ کامپزه معتقد است بازیگران چیزهایی از جامعه نشان می‌دهند که صاحبان قدرت شاید از راه گزارش‌های رسمی هرگز نبینند. از همین اختلاف، ایدهٔ مرکزی نمایش شکل می‌گیرد. کامپزه فرماندار را با پرسشی آزاردهنده روبه‌رو می‌کند: اگر بازیگر کارش را درست انجام دهد، آیا کسی که او را نمی‌شناسد می‌تواند میان شخصیت نمایشی و انسان واقعی فرق بگذارد؟ پس از رفتن او، افراد مختلفی برای ملاقات با فرماندار وارد می‌شوند؛ پزشک، کشیش، آموزگار و دیگرانی که هرکدام مشکلی دارند. اما فرماندار دیگر نمی‌تواند مطمئن باشد کسانی که مقابلش ایستاده‌اند شهروندان واقعی‌اند یا بازیگران گروه کامپزه. د فیلیپو با همین ترفند ساده، مرز صحنه و زندگی را از درون نمایش متزلزل می‌کند. این ابهام فقط یک بازی نمایشی نیست. اگر فرماندار شکایت کسی را به این دلیل جدی نگیرد که شاید «بازی» باشد، چه تفاوتی میان بی‌اعتنایی به شخصیت نمایشی و بی‌اعتنایی به انسانی واقعی باقی می‌ماند؟ د فیلیپو از اینجا به دفاعی جدی از کارکرد اجتماعی تئاتر می‌رسد. هنرمند لزوما گزارشگر واقعیت نیست، اما با ساختن موقعیتی خیالی می‌تواند واقعیتی را قابل دیدن کند که در زندگی عادی پشت عادت، مقام و تشریفات پنهان مانده است. «کمدی هنر تئاتر» از جهاتی با بخش بزرگی از آثار ناپلی د فیلیپو تفاوت دارد. مکان آن عمدا نامشخص‌تر است و زبان اثر نیز کمتر به ویژگی‌های محلی ناپل وابسته است. مسئله قرار است عمومی‌تر باشد: رابطهٔ هنر و قدرت. در عین حال سنت «نمایش در نمایش» و سایهٔ پیراندللو بر اثر آشکار است؛ با این تفاوت که د فیلیپو مسئلهٔ واقعیت و توهم را مستقیما به مسئولیت اجتماعی تئاتر پیوند می‌زند. قدرت نمایشنامه در این است که هرچه پیش می‌رود، تماشاگر نیز گرفتار همان تردید فرماندار می‌شود. محدودیتش این است که برخی شخصیت‌های مراجعه‌کننده بیش از آنکه شخصیت‌هایی کاملا مستقل باشند، برای آزمودن ایدهٔ مرکزی نمایش ساخته شده‌اند. اما همین ساختمان آزمایشی به اثر تمرکز می‌دهد. «کمدی هنر تئاتر» سرانجام نمی‌پرسد آیا تئاتر می‌تواند کاملا شبیه زندگی باشد. پرسش دشوارتر این است: اگر آنچه روی صحنه می‌بینیم حقیقتی دربارهٔ زندگی به ما نشان دهد، آیا می‌توانیم فقط به این دلیل که «نمایش» است از کنار آن عبور کنیم؟