کتاب انتقال فناوری چاپ به ایران

«انتقال فناوری چاپ به ایران: چاپ و چاپخانه در دوره قاجاریه» پژوهشی تاریخ‌نگارانه به قلم اکبر خوشزاد است که با خروج از قالب سنتی تاریخ‌نگاری نشر و عبور از گزارش صرف گاه‌شماری کتاب‌ها، مطبوعات و توصیف نسخه‌ها، تکوین، ورود و بومی‌سازی صنعت چاپ را از منظر تاریخ علم و در چارچوب نظری سیستم‌های اجتماعی‌ـ‌تکنیکی بررسی می‌کند. خوشزاد با طرح این پرسش که چرا ورود ماشین چاپ به ایران از زمان ابداع گوتنبرگ در میانه سده پانزدهم میلادی نزدیک به چهار قرن به درازا کشید در حالی که مناطقی چون هند و مصر با شتابی متفاوت این مسیر را پیمودند نشان می‌دهد که فناوری هرگز مقوله‌ای خنثی یا محصور در واردات آهن‌آلات و چرخ‌دنده‌ها نیست؛ بلکه انتقال پایدار هر ابزار نوین مستلزم هماهنگی ارگانیک میان تجهیزات، نیروی انسانی کارآزموده، انضباط مالی، پذیرش فرهنگی جامعه سنتی و پویایی صنایع وابسته است.
مولف با مقایسه تطبیقی میان سیاق زایش تکنولوژی در اروپای صنعتی و سیاق محافظه‌کار جامعه قاجار، اثبات می‌نماید که خوش‌بینی اصلاح‌گرایانی چون عباس‌میرزا بدون ارزیابی نقایص ساختار کهن، خطرات ترک شیوه‌های گذشته و مقاومت کاتبان سنتی، به اصطکاک و وقفه در روند نوسازی انجامید. کتاب با ردیابی تحولات دارالسلطنه تبریز و اعزام چهره‌هایی چون میرزا صالح شیرازی، در کنار مساعی میرزا زین‌العابدین تبریزی برای استقرار نخستین ماشین‌های سربی و گسترش آن در تهران و دیگر ولایات آغاز می‌شود، اما کانون تأمل خود را بر چرایی پس‌زدن اولیه چاپ حروفی و سیطره دیرپای چاپ سنگی در عهد محمدشاه و ناصرالدین‌شاه استوار می‌سازد؛ گزینشی معنادار که نویسنده ریشه‌های آن را در هم‌نوایی چاپ سنگی با میراث بصری ایرانیان، پاسداری از سنت خط نستعلیق، سهولت گنجاندن تصاویر، نقشه‌ها و نگاره‌های متون علمی، و ارزان‌تر بودن وسایل نسبت به پیچیدگی‌های ریخته‌گری حروف فلزی جست‌وجو می‌کند؛ تدبیری عمل‌گرایانه که همچون پلی میان کتابت دستی و تکثیر صنعتی عمل کرد و نشریات نخستین نظیر کاغذ اخبار و وقایع اتفاقیه را پدید آورد.
اثر با بررسی زیرساخت‌های مادی، معضل وابستگی به کاغذهای وارداتی روسی و اروپایی، زوال کاغذسازی بومی و تجارب ساخت مرکب را مستند می‌سازد و با بررسی کارنامه چاپخانه دارالفنون، چاپخانه‌های سیار، مطبعه شاهنشاهی، روزنامه خلاصه‌ی الحوادث و تأسیس وزارت انطباعات، بر نقش سفارشگران دولتی و مهار چرخه انتشار متمرکز می‌شود. نقطه اوج اثر در پیگیری بازگشت دوباره چاپ حروفی در آستانه انقلاب مشروطه رقم می‌خورد؛ جایی که با برآمدن چاپخانه‌های خصوصی چون خورشید، شرقی، پارسیان و فاروس، مطبعه مجلس، شرکت طبع کتاب، تکوین صنف کتاب‌فروشان و بازتاب رنج و تکاپوی حروف‌چینان و کارگران چاپخانه، فناوری از ابزاری درباری به نیروی محرک آگاهی ملی، شکستن انحصار دانش و زایش حوزه عمومی بدل می‌گردد. این پژوهش اثبات می‌کند که تجدد اصیل در گرو انطباق خردورزانه فناوری‌های نو با بسترهای نهادی و نیازهای تاریخی جامعه است؛ اثری که نشان می‌دهد راه دشوار پیشرفت علمی، نیازمند دگرگونی هم‌زمان در ابزارها و بینش انسان‌هاست.