کتاب نص و تفسیر

کتاب «نص و تفسیر: مکتب فقهی امام صادق (ع)» اثری به قلم سید حسین مدرسی طباطبایی است که با رویکردی بدیع، تاریخی و حقوقی به بررسی مکتب فقهی ششمین امام شیعیان در نیمه نخست قرن دوم هجری می‌پردازد و توسط مرتضی کریمی‌نیا و سید محمدکاظم مددی الموسوی به فارسی برگردانده شده است. این اثر که در پاییز ۱۴۰۱ توسط انتشارات دانشگاه هاروارد به زبان انگلیسی منتشر شد، در پاسخ به دعوت برای معرفی پدران دانش حقوق جهان نگاشته شده و هدف آن تبیین روند شکل‌گیری مکتب جعفری در دورانی است که گرایش‌های متنوع فقهی در حال تبدیل شدن به مکاتب منطقه‌ای بودند. اهمیت این کتاب در فضای آکادمیک غربی، تقابل آن با جریان‌های غالب باطنی‌گرایی در مطالعات شیعی است؛ نویسنده با ارائه خوانشی حقوقی و نظام‌مند از فقه شیعه، چارچوب‌های نظری تقلیل‌گرایانه را به چالش کشیده و اثری خلق کرده که برای مخاطبان حوزوی و دانشگاهی حاوی پیشنهادهای تازه‌ای در چگونگی استنتاج فقهی است.
تفاوت بنیادین این پژوهش با آثار مشابه در این است که مولف به جای نگاهی صرفا درون‌فقهی یا بررسی‌های موردی پراکنده، کلیت فقه شیعه را به مثابه یک دستگاه منسجم حقوقی در تعامل انتقادی با ذهنیت حقوقی مدرن تحلیل می‌کند. محتوای این پژوهش در چهار بخش اصلی سامان یافته است؛ بخش نخست به ابعاد گوناگون حیات امام صادق (ع) از جمله زندگی شخصی، مواضع سیاسی، جایگاه فقهی، حلقه شاگردان و مبارزه مستمر ایشان با فرقه‌گرایی و جعل حدیث می‌پردازد. بخش دوم که هسته تئوریک کتاب محسوب می‌شود، پس از تبیین نقش پایه‌گذار امام علی (ع) و بررسی منابع بنیادین همچون قرآن و سنت، به تحلیل حقوقی مکتب جعفری و پیش‌فرض‌های بنیادین آن نظیر اصول طهارت، عدالت، پرهیز از ضرر و دشواری، قواعد زمان‌محور، پیامدهای اعمال نامشروع و اختیارات انحصاری حکومت اختصاص دارد. در ادامه و در بخش سوم، پرسش‌های خاص و چالش‌برانگیز فقهی مانند تقیه، ازدواج موقت، طلاق سه‌گانه و جزئیات احکام عبادی مورد واکاوی قرار می‌گیرد. در نهایت، بخش چهارم برای ملموس‌تر شدن مباحث نظری، مجموعه‌ای غنی از پاسخ‌های کاربردی امام باقر (ع) و امام صادق (ع) را در حوزه‌های متنوعی چون طهارت، عبادات، عقود، تعهدات، جرائم و میراث ارائه می‌دهد.
روند برگردان این اثر به زبان فارسی با چالش‌های روش‌شناختی همراه بوده است؛ مترجمان ناگزیر بوده‌اند مسیر پیچیده انتقال مفاهیم از روایات کلاسیک عربی به زبان آکادمیک انگلیسی مولف و سپس ترجمه آن به زبان فارسی آمیخته با ادبیات حقوقی و فقهی را طی کنند. با وجود تفاوت دیدگاه‌های تاریخی و روش‌شناختی میان مترجمان و مولف، به ویژه در نحوه گزینش و ترکیب روایات عربی، گروه ترجمه با اتخاذ رویکردی کاملا امانت‌دارانه، سبک خاص نویسنده را حفظ کرده و تنها در موارد ضروری، اختلافات فاحش را با علامت‌گذاری خاص به خواننده یادآور شده‌اند تا ضمن حفظ مسئولیت علمی مولف، ترجمه ای دقیق، قابل فهم و اثرگذار برای جامعه فکری ایران فراهم آورند که پنجره‌ای نو به سوی درک فقه در بافتار علم حقوق می‌گشاید.