کتاب رسانه و روان‌کاوی مقدمه ای انتقادی

کتاب «رسانه و روان‌کاوی: مقدمه‌ای انتقادی» اثر جیکوب یوهانسن و استفن کروگر، منتشرشده در سال ۲۰۲۲ توسط انتشارات کارناک، تلاشی است برای نشان دادن این‌که چگونه مفاهیم بنیادی روانکاوی می‌توانند راهنمایی عمیق برای فهم رسانه‌های معاصر باشند؛ رسانه‌هایی که از فیلم و تلویزیون گرفته تا شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های ویدیویی و هوش مصنوعی، اکنون نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دادن به تجربه، میل و روابط ما ایفا می‌کنند. نویسندگان مجموعه‌ای از نظریه‌های کلاسیک و مدرن روانکاوی را با زبانی روشن و قابل‌فهم در ساختارها و شیوه‌های رسانه‌ای به کار می‌گیرند و نشان می‌دهند که رسانه‌ها نه فقط ابزارهای انتقال اطلاعات، بلکه فضاهایی هستند که ناخودآگاه فردی و جمعی در آنها عمل می‌کند. مسیر کتاب از تحلیل رابطه واقعیت و خیال در فیلم و تلویزیون آغاز می‌شود و توضیح می‌دهد که چگونه تصاویر، روایت‌ها و بازنمایی‌ها مرز میان تجربه آگاهانه و تمایلات ناخودآگاه را جابه‌جا می‌کنند. سپس به رسانه‌های اجتماعی می‌رسد؛ فضایی که در آن خودشیفتگی، تصویرسازی از خود و جستجوی شناخت بیرونی به بخش ثابت زندگی روزمره بدل شده و الگوریتم‌های پلتفرم‌ها به شکل‌گیری پویایی‌های عاطفی و هویتی ما جهت می‌دهند. نویسندگان این پرسش را طرح می‌کنند که عملکرد روانی افراد در تعامل با این فضا چگونه بازتاب‌دهنده میل‌ها، اضطراب‌ها و فرافکنی‌های نهفته است. کتاب در ادامه با بررسی کار دیجیتال و ذهنیت نئولیبرالی، نشان می‌دهد که چگونه اتصال دائمی و وابستگی به پلتفرم‌ها یک «پیمان منحرف» می‌سازد؛ پیمانی که افراد را به سوژه‌های خودکارفرما تبدیل می‌کند و هویت و عزت‌نفس آنان را با معیارهای بهره‌وری و سنجش‌پذیری رسانه‌ای پیوند می‌دهد. سپس سیاست دیجیتال و مسئله «دیگری» طرح می‌شود: این‌که چگونه رسانه‌های الگوریتمی با طبقه‌بندی، تقویت قطبی‌سازی و بازتولید فرافکنی‌ها، احساس دیگری‌سازی را در سطح اجتماعی تشدید می‌کنند. در فصل مربوط به جنسیت و میل، نویسندگان از مفاهیم روان‌پویشی مانند پیشاادیپی و پساادیپی بهره می‌گیرند تا توضیح دهند که تجربه جنسی در فضاهای مجازی، از برنامه‌های دوستیابی تا پورنوگرافی آنلاین، چگونه شکل تازه‌ای از صمیمیت و فاصله‌مندی ایجاد می‌کند و ساختار میل را دگرگون می‌سازد. بخش پایانی کتاب نیز به رابطه انسان با فناوری‌های نو، از بازی‌های ویدیویی تا هوش مصنوعی و ربات‌ها، اختصاص دارد؛ جایی که این سیستم‌های مصنوعی به مکان‌های جدیدی برای سرمایه‌گذاری روانی تبدیل می‌شوند و سوژه انسانی در فرآیندی پیچیده از فرافکنی، ادغام و رقابت با آن‌ها درگیر می‌شود. یوهانسن و کروگر در جمع‌بندی تأکید می‌کنند که رسانه‌ها صرفا ابزارهای ارتباطی بی‌طرف نیستند، بلکه در تار و پود زندگی روانی ما تنیده‌اند و ذهنیت، میل و روابط اجتماعی را شکل می‌دهند. نقطه قوت کتاب در جامعیت و رویکرد بین‌رشته‌ای آن است؛ رویکردی که آن را برای پژوهشگران رسانه، روان‌درمانگران و نظریه‌پردازان فرهنگی سودمند می‌سازد. بااین‌حال، تراکم برخی مفاهیم ممکن است برای خوانندگان فاقد پیش‌زمینه روانکاوی دشوار باشد و گستردگی موضوعات گاهی عمق تحلیلی هر حوزه را محدود می‌کند. با همه این‌ها، «رسانه و روان‌کاوی: مقدمه‌ای انتقادی» اثری ضروری برای فهم پیچیدگی‌های روانی جهان دیجیتال امروز است و چارچوبی قدرتمند برای اندیشیدن به نقش رسانه در شکل‌دادن به ذهن و فرهنگ معاصر ارائه می‌دهد.