کتاب هکس‌وود

رمان «هکس‌وود» اثر دایانا واین جونز، که نخستین‌بار در سال ۱۹۹۳ توسط انتشارات مثوئن منتشر شد، یکی از مستقل‌ترین و در عین حال بلندپروازانه‌ترین آثار او در حوزه ادبیات نوجوانان است؛ اثری میان‌ژانری که فانتزی را با علمی‌تخیلی، افسانه را با سیاست‌های چندجهانی و خیال‌پردازی را با مفهوم‌های فلسفی ترکیب می‌کند. کتاب با تکیه بر ساختار «جهان مغشوش» و روایت‌های هم‌پوشان، تجربه‌ای پدید می‌آفریند که هم زمان‌گسیخته است و هم احساسی، هم کیهانی است و هم ریشه‌دار در دغدغه‌های انسانی. نقطه کانونی این جهان ناپایدار، ملکی رازآلود به نام مزرعه هکس‌وود و دستگاه باستانی و ناشناخته‌ای موسوم به بانوهاست؛ ماشینی که احیای ناگهانی آن، واقعیت، هویت و ترتیب زمان را به‌گونه‌ای درهم می‌ریزد که مرز میان خیال و واقعیت از آغاز متزلزل به نظر می‌رسد. در مرکز روایت، دختر نوجوانی قرار دارد که به‌طور تصادفی نشانه‌هایی از این آشفتگی را می‌بیند و حس می‌کند چیزی در محیط اطرافش درست کار نمی‌کند؛ تغییراتی که ابتدا در حد الگوهای نامعمول و صداهایی گذرا ظاهر می‌شوند و سپس به شکل پدیده‌هایی گسترده‌تر رخ می‌نمایند. ورود او به هکس‌وود، دروازه‌ای به جهانی است که در آن مکان‌ها تغییر می‌کنند، زمان به حلقه‌های مبهم فرو می‌افتد و افرادی با هویت‌های ناپایدار ظاهر می‌شوند؛ جهانی که در آن هر چیز می‌تواند نسخه‌ای دیگر از خود باشد. این آشفتگی با حضور شخصیت‌هایی مرموز و گاه شبح‌گونه تشدید می‌شود؛ چهره‌هایی که خاستگاه و انگیزه‌شان روشن نیست اما ریشه در لایه‌های عمیق‌تری از واقعیت دارند و پیوندی معنایی با اسطوره‌ها و کهن‌الگوهای قدرت برقرار می‌کنند. در چنین بستری، مضامین اصلی رمان شکل می‌گیرند: شکنندگی هویت، ناپایداری واقعیت و این پرسش که «خود» تا چه حد بر پایه تجربه و حافظه ساخته می‌شود. بازی با حلقه‌های زمانی، جابه‌جایی نقش‌ها و چندلایگی ادراکی، خواننده را همچون شخصیت‌ها به چالش می‌کشد تا هیچ برداشتی را قطعی نپندارد. هم‌زمان، رمان به مسأله قدرت و فساد نیز می‌پردازد؛ به ساختارهای کهکشانی که در ظاهر برای عدالت طراحی شده‌اند اما در باطن، چهره‌ای کنترل‌گر و ستمگر پیدا کرده‌اند. فعال شدن دوباره بانوها شکافی می‌گشاید که این نظم ظاهرا پایدار را زیر سوال می‌برد و میدان را برای رویارویی میان اقتدار تثبیت‌شده و نیروی حقیقت‌جوی تازه فراهم می‌کند؛ رویارویی‌ای که در لایه‌های زیرین خود استعاره‌ای از سیاست، اخلاق و بازسازی جهان است. «هکس‌وود» در پردازش فضای خود نیز نقطه قوت دارد: جنگل‌هایی که زنده به نظر می‌رسند، زمان‌هایی که قابل اعتماد نیستند، و آمیزه‌ای از فناوری آینده‌نگر و جادوی باستانی که فضایی رویایی و درعین‌حال متافیزیکی ایجاد می‌کند. هرچند ساختار پیچیده و روایت غیرخطی ممکن است برای برخی خوانندگان دشوار باشد، همین جسارت روایی است که رمان را متمایز می‌کند. جونز با مهارتی کم‌نظیر، فانتزی قرون‌وسطایی، افسانه‌های آرتوری، استعاره‌های علمی‌تخیلی و رمز و راز روان‌شناختی را در هم می‌بافد و جهانی می‌سازد که هم پرماجراست و هم تأمل‌برانگیز. در نتیجه، «هکس‌وود» اثری است که از دسته‌بندی گریزان است؛ کتابی برای خوانندگانی که از روایت‌های پیچیده، تجربه‌های ذهنی چندلایه و جهان‌هایی که قواعدشان در لحظه دگرگون می‌شود لذت می‌برند. این رمان با آنکه گاه خواننده را سردرگم می‌کند، اما درست در همین چرخش‌هاست که معنا می‌یابد: تلفیقی از آشفتگی کیهانی و آسیب‌پذیری انسانی که آن را به یکی از شاخص‌ترین آثار فانتزی-علمی‌تخیلی نوجوانان بدل می‌کند.