کتاب گله‌ی نارنجی

«گله‌ی نارنجی» نوشته هرانت ماتئوسیان، از دل ادبیات روستایی ارمنستان در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم برآمده است؛ ادبیاتی که روستا را نه پناهگاهی آرام و شاعرانه، بلکه عرصه‌ای برای کشمکش میان طبیعت، انسان و ضرورت‌های تاریخی می‌بیند. ماتئوسیان بیشتر داستان‌هایش را در جغرافیایی الهام‌گرفته از زادگاه خود و در روستای خیالی تسماکوت روایت می‌کند. این جهان، هم زیبایی کوهستان و زندگی طبیعی را در خود دارد و هم فقر، کار طاقت‌فرسا و خشونتی را که از مبارزه روزانه برای بقا پدید می‌آید. رخدادهای داستان به سال ۱۹۴۵ بازمی‌گردد؛ هنگامی که جنگ پایان یافته، اما پیامدهای آن همچنان بر بدن آدم‌ها، اقتصاد روستا و روابط میان انسان و حیوان سنگینی می‌کند. داستان با ورود هفت مادیان اصیل و یک نریان سرکش به روستا آغاز می‌شود. میان این اسب‌ها، مادیانی نارنجی‌رنگ با زیبایی، غرور و نیروی مهارنشدنی خود توجه راوی را جلب می‌کند. حضور او در آغاز به رخدادی رویایی شباهت دارد؛ گویی بخشی از جهانی آزاد و دور از میان کوه‌ها وارد فضای بسته روستا شده است. بااین‌حال، روستاییان نمی‌توانند اسب را تنها به سبب زیبایی‌اش تحسین کنند. آنان پس از سال‌های جنگ با زمین‌هایی نیازمند کشت، بارهایی سنگین و کمبود نیروی کار روبه‌رو هستند. اسب برایشان پیش از هر چیز باید مفید باشد. همین ضرورت، سرنوشت مادیان را تعیین می‌کند و بدن باشکوهش را در اختیار چرخه‌ای قرار می‌دهد که میان توانایی و بهره‌برداری تفاوتی نمی‌شناسد. مادیان به‌تدریج از موجودی آزاد و متمایز به نیرویی برای شخم زدن، حمل بار و انجام کارهای فرساینده تبدیل می‌شود. ماتئوسیان این دگرگونی را با حادثه‌ای ناگهانی نشان نمی‌دهد؛ تراژدی در انباشته شدن فشارهای کوچک شکل می‌گیرد. هر بار بستن افسار، هر مسیر دشوار و هر زخم، چیزی از سرکشی حیوان می‌کاهد. زیبایی او یک‌باره نابود نمی‌شود، بلکه آرام‌آرام زیر گردوغبار، عرق، خستگی و پیری پنهان می‌ماند. درد داستان نیز از همین تدریجی بودن می‌آید: خواننده شاهد خاموش شدن نیرویی است که زمانی خاموش‌ناشدنی به نظر می‌رسید. ساختار روایت بر تقابل میان نگاه کودک و منطق بزرگسالان استوار است. بزرگسالان اسب را بر اساس توان کار، میزان فرمان‌پذیری و سودی که برای روستا دارد ارزیابی می‌کنند؛ راوی کودک هنوز کاملا در این منطق جذب نشده و می‌تواند چیزی فراتر از کارکرد حیوان ببیند. او غرور، ترس و رنج مادیان را احساس می‌کند و زوالش را واقعه‌ای اخلاقی می‌داند، نه صرفا کاهش توان یک حیوان کاری. نگاه کودک به داستان اجازه می‌دهد بی‌رحمی موجود در زندگی روزمره را بدون محکوم کردن ساده روستاییان آشکار کند. آنان هیولا نیستند؛ خود نیز قربانی کمبود، جنگ و نظامی‌اند که ارزش هر موجود را با میزان تولیدش می‌سنجد. زبان داستان همراه با وضعیت مادیان تغییر می‌کند. توصیف‌های آغازین سرشار از رنگ، حرکت و نیروی جسمانی‌اند، اما هرچه روایت پیش می‌رود، جای آن‌ها را تصویر زخم، خستگی و سکون می‌گیرد. این کاهش تدریجی شکوه در سطح زبان، همان اتفاقی را بازآفرینی می‌کند که در بدن حیوان رخ می‌دهد. روستا نیز به فضایی دوگانه تبدیل می‌شود: خانه‌ای که بدون همکاری انسان و حیوان نمی‌تواند زنده بماند و دستگاهی که برای ادامه حیات، نیرو و فردیت اعضای خود را مصرف می‌کند. در چنین فضایی، هر استثنایی باید رام شود تا نظم جمعی مختل نماند. مادیان نارنجی در آغاز فقط یکی از دارایی‌های روستا نیست؛ رفتار، میل و مقاومتی مختص خود دارد. اما مناسبات کار این فردیت را به مانع تبدیل می‌کنند. اسب زمانی ارزشمند است که فرمان ببرد و نیروی بدنش را در مسیر خواست انسان مصرف کند. داستان از این راه نشان می‌دهد شیءشدن فقط هنگامی رخ نمی‌دهد که موجودی خریدوفروش شود؛ کافی است همه ابعاد وجود او به یک کارکرد فروکاسته شود. سرکشی مادیان نیز بیش از آنکه نقصی رفتاری باشد، واپسین دفاع او از استقلال خویش است. راوی رنج را می‌بیند، اما توان جلوگیری از آن را ندارد. این ناتوانی، لایه‌ای تلخ‌تر به داستان می‌افزاید: دیدن بی‌عدالتی الزاما قدرت تغییر آن را به همراه نمی‌آورد. بااین‌همه، روایت کردن نوعی مقاومت در برابر فراموشی است. کودک نمی‌تواند افسار را باز کند، اما سال‌ها بعد می‌تواند مادیان را از جایگاه حیوانی فرسوده بیرون بکشد و شکوه ازدست‌رفته‌اش را در حافظه زنده نگه دارد. «گله‌ی نارنجی» مرثیه‌ای برای زیبایی قربانی‌شده است، اما زیبایی در آن کاملا شکست نمی‌خورد؛ زیرا هنوز در چشم کسی باقی مانده که به یاد می‌آورد روزی میان خاک و بار و شلاق، یال نارنجی اسبی مانند شعله‌ای کوتاه در باد می‌درخشید.