کتاب نردبان شکسته

«نردبان شکسته: شرح توصیفی و تحلیلی دفتر اول و دوم مثنوی» نوشته‌ی عبدالحسین زرین‌کوب، یکی از آثار مهم و در عین حال ناتمام او در حوزه‌ی مولوی‌پژوهی است. این کتاب پس از درگذشت زرین‌کوب منتشر شد و چاپ نخست آن را نشر سخن در سال ۱۳۸۲، منتشر کرده است. شمار صفحات در چاپ‌های بعدی اندکی تغییر کرده است. «نردبان شکسته» شرح دو دفتر نخست «مثنوی معنوی» است، اما مسئله‌ی آن تنها توضیح واژه‌ها و دشواری‌های ابیات نیست. زرین‌کوب می‌خواهد در حرکت پیوسته‌ی حکایت، تمثیل، استدلال دینی، تجربه‌ی عرفانی و گریزهای ظاهرا ناگهانی مولانا، نوعی منطق درونی پیدا کند و نشان دهد چگونه مثنوی از قصه‌ای به قصه‌ی دیگر می‌رود بی‌آنکه رشته‌ی اندیشه‌ی خود را واقعا رها کند. سرگذشت خود کتاب نیز بخشی از معنای عنوان آن شده است. بر اساس گزارش‌هایی درباره‌ی کارنامه‌ی زرین‌کوب، او طرح گسترده‌تری با عنوان «نردبان آسمان» برای تفسیر شش دفتر مثنوی در دست داشته است، اما دست‌نوشته‌ی اصلی آن از میان رفت. پس از مرگ او، بخش‌هایی مربوط به دفترهای اول و دوم در میان نوشته‌های باقی‌مانده پیدا شد و با عنوان «نردبان شکسته» انتشار یافت. علی دهباشی نیز پیش از انتشار کتاب از «نردبان آسمان» به‌عنوان اثر گمشده‌ی زرین‌کوب یاد کرده و نوشته بود که بخش‌هایی از آن دوباره به قلم او درآمده است. به همین سبب «شکسته» فقط استعاره‌ای عرفانی نیست؛ به وضعیت واقعی اثری اشاره دارد که از پروژه‌ای بزرگ‌تر باقی مانده است. روش زرین‌کوب در این کتاب را باید در کنار دیگر آثار مولوی‌پژوهانه‌ی او دید. در «سرّ نی»، او بیشتر به نقد و تحلیل تطبیقی و طبقه‌بندی موضوعات مثنوی می‌پردازد و خود نیز آن اثر را شرح معمول بر مبنای توالی ابیات نمی‌داند. «بحر در کوزه» بیش از همه بر قصه‌ها و تمثیل‌های مثنوی تمرکز دارد و «پله پله تا ملاقات خدا» زندگی و سلوک مولانا را روایت می‌کند. «نردبان شکسته» به متن دو دفتر نخست نزدیک‌تر می‌ماند و حرکت خود مثنوی را دنبال می‌کند. بدین ترتیب خواننده با تفسیرهایی درباره‌ی حکایت‌ها، اشارات عرفانی، آیات و احادیث، مفاهیم صوفیانه و پیوند میان بخش‌های ظاهرا پراکنده‌ی متن روبه‌رو می‌شود. این جایگاه باعث می‌شود کتاب حلقه‌ای متفاوت در مجموعه‌ی پژوهش‌های طولانی زرین‌کوب درباره‌ی مولانا باشد. یکی از دشواری‌های اساسی مثنوی این است که ساختار آن با انتظار خواننده‌ی امروز از یک رساله‌ی منظم سازگار نیست. مولانا داستانی را آغاز می‌کند، از آن به نکته‌ای اخلاقی یا عرفانی می‌رسد، در میانه‌ی سخن حکایتی دیگر می‌آورد و گاه پس از فاصله‌ای طولانی به مسیر قبلی بازمی‌گردد. زرین‌کوب این حرکت را صرفا آشفتگی نمی‌بیند. شرح او می‌کوشد نشان دهد تداعی، تمثیل و انتقال ناگهانی در مثنوی بخشی از شیوه‌ی اندیشیدن و تعلیم مولاناست. قصه در این جهان پایان خود را در پیرنگ پیدا نمی‌کند؛ ممکن است تنها ظرفی باشد که مولانا برای لحظه‌ای اندیشه‌ای درباره‌ی عشق، نفس، عقل، اختیار، خاموشی یا فنا را در آن بریزد و سپس ظرف دیگری بردارد. همین‌جا دانش گسترده‌ی زرین‌کوب در تاریخ تصوف اهمیت پیدا می‌کند. او مولانا را نویسنده‌ای منزوی از سنت پیش از خود نمی‌خواند و در آثار مختلفش سخنان او را با قرآن، حدیث، سنت عرفانی، شعر فارسی و اندیشه‌ی صوفیان پیشین می‌سنجد. در «نردبان شکسته» نیز توضیح بسیاری از اشارات مثنوی بدون این زمینه امکان‌پذیر نیست. نمونه‌ای از جنس خوانش او در بحث «خاموشی» دیده می‌شود: خاموشی فقط سکوت ظاهری نیست، بلکه با رهایی از «خودی» و آمادگی برای شنیدن صدایی فراتر از نفس پیوند پیدا می‌کند. چنین تحلیل‌هایی نشان می‌دهند چرا شرح زرین‌کوب از سطح معنی لغوی ابیات عبور می‌کند و وارد دستگاه فکری مولانا می‌شود. نقطه‌ی قوت کتاب همین ترکیب شرح و تفسیر است. زرین‌کوب می‌تواند دشواری یک تعبیر را توضیح دهد و چند صفحه بعد آن را به مسئله‌ای کلان‌تر در عرفان مولانا پیوند بزند. نثر او نیز برخلاف بعضی شروح فنی مثنوی، معمولا میان زبان دانشگاهی و نثر ادبی حرکت می‌کند. در نتیجه «نردبان شکسته» برای خواننده‌ای که از متن خود مثنوی عبور کرده و اکنون می‌خواهد منطق اندیشه‌ی آن را بهتر بشناسد، ارزش بیشتری دارد تا کسی که صرفا در جست‌وجوی معنی واژه‌به‌واژه‌ی ابیات است. اما محدودیت کتاب را نباید از عنوانش جدا کرد. با اثری مواجهیم که نویسنده فرصت نداشته آن را به صورت نهایی برای انتشار آماده کند و تنها دو دفتر از شش دفتر مثنوی را دربرمی‌گیرد. بنابراین نمی‌توان آن را شرح جامع زرین‌کوب بر مثنوی دانست. افزون بر این، تفسیرهای او گاه از دانش تاریخی و ذوق عرفان‌شناسانه‌ی شخصی‌اش نیرو می‌گیرند؛ خواننده‌ی پژوهشگر بهتر است آنها را در کنار شروح بدیع‌الزمان فروزانفر، جعفر شهیدی، کریم زمانی