کتاب مهره‌ی مار

«مهره ی مار» اثر جز باترورث، نخستین نمایشنامه بلند این نویسنده بریتانیایی است که در سال ۱۹۹۵ در تئاتر رویال کورت لندن اجرا شد و جایزه اولیویه را برای بهترین کمدی تازه به دست آورد. داستان در تابستان ۱۹۵۸ و در محله سوهو می‌گذرد؛ دوره‌ای که بریتانیا میان افول نظم قدیم و پیدایش فرهنگ جوانان، موسیقی راک‌اندرول و صنعت سرگرمی تازه قرار داشت. باترورث از این زمینه تاریخی برای ساختن جهانی استفاده می‌کند که در آن موسیقی، شهرت و هیجان جوانی با پول، مالکیت و خشونت گانگستری درهم آمیخته‌اند. «مهره ی مار» در ظاهر یک کمدی سیاه جنایی است، اما زیر این ظاهر پرتحرک، هراس مردانی را نشان می‌دهد که پیوسته از قدرت سخن می‌گویند و درست هنگام نیاز به کنش، ناتوانی خود را آشکار می‌کنند. ماجرا در کلوپ شبانه آتلانتیک رخ می‌دهد. ازرا، مالک کلوپ، خواننده جوانی به نام سیلور جانی را کشف کرده است؛ استعدادی که می‌تواند به ستاره‌ای پول‌ساز تبدیل شود. سام راس، گانگستر بانفوذ، می‌خواهد این خواننده را تصاحب کند و پس از مخالفت ازرا، او را می‌کشد و جسد دوتکه‌شده‌اش را در سطل‌های زباله رها می‌کند. سیلور جانی نیز ربوده می‌شود و کارکنان کلوپ، یعنی میکی، پاتس، سویتس و اسکینی، همراه با بیبی، پسر آشفته ازرا، در فضایی بسته باقی می‌مانند. آن‌ها از حمله احتمالی سام راس می‌ترسند، به یکدیگر بدگمان‌اند و زیر تأثیر مواد محرک، میان طرح‌ریزی برای بقا و مشاجره‌های بی‌حاصل سرگردان می‌شوند. افشای همکاری پنهانی میکی با راس، نظم شکننده گروه را فرو می‌ریزد و خشونت بیبی بحران را به نقطه انفجار می‌رساند. ساختار نمایشنامه بر تضاد میان تراکم زبان و فقر عمل استوار است. شخصیت‌ها بی‌وقفه حرف می‌زنند، شوخی می‌کنند، تهدید می‌کنند و سخن یکدیگر را قطع می‌کنند، اما کمتر تصمیم موثری می‌گیرند. دیالوگ‌ها بریده، تکرارشونده و پرشتاب‌اند و ضرباهنگی می‌سازند که اضطراب شخصیت‌ها را جایگزین توضیح مستقیم آن می‌کند. زبان برای این مردان وسیله تفاهم نیست؛ پوششی است برای ترس و ابزاری برای نمایش اقتداری که واقعا در اختیار ندارند. هرچه خطر نزدیک‌تر احساس می‌شود، کلمات بیشتر و کنش‌ها بی‌ثمرتر می‌شوند. همین فاصله میان ادعای قدرت و فلج‌شدگی عملی، سرچشمه هم‌زمان طنز و وحشت اثر است. وحدت مکان نیز این وضعیت را تشدید می‌کند. کلوپ آتلانتیک که باید محل موسیقی، حرکت و لذت باشد، به قفس و سنگر تبدیل می‌شود. بیرون کلوپ ناشناخته و تهدیدکننده است و درون آن اعتماد از میان رفته است. سام راس هرگز روی صحنه ظاهر نمی‌شود، اما غیابش از حضور مستقیم هراس‌انگیزتر است؛ زیرا شخصیت‌ها ناچارند تهدید را در ذهن خود بازسازی کنند. باترورث از این راه به سنت نمایشی هارولد پینتر نزدیک می‌شود، جایی که منشأ خطر مبهم می‌ماند و مکالمات روزمره حامل خشونتی پنهان می‌شوند. بااین‌حال، ریتم موسیقی عامه‌پسند، مصرف مواد و خشونت آشکار، به نمایشنامه انرژی مخصوص دهه نود را می‌بخشد. در لایه تفسیری، «مهره ی مار» افسانه مردانگی خشن را از درون تهی می‌کند. مرگ ازرا فقط حذف یک رئیس نیست؛ نابودی مرکزی است که زیردستان هویت و امنیت خود را از آن می‌گرفتند. پس از او، هیچ‌یک توان ایجاد نظمی تازه را ندارد. میکی قدرت را در معامله و خیانت می‌جوید، پاتس و سویتس پشت پرگویی پنهان می‌شوند، اسکینی آسیب‌پذیری خود را با رفتار تهاجمی می‌پوشاند و بیبی اقتدار را با تحقیر و ویرانگری اشتباه می‌گیرد. خشونت او نشانه بازیابی عاملیت نیست؛ واکنشی بیمارگونه به فقدان قدرت واقعی است. این مردان بیش از آنکه عامل باشند، اسیر نقش‌هایی هستند که باید مدام اجرا کنند. سیلور جانی روشن‌ترین تصویر این سلب عاملیت است. او خواننده‌ای جوان است، اما دیگران او را نه به عنوان انسان یا هنرمند، بلکه چون دارایی سودآور می‌بینند. صدای او می‌تواند ثروت تولید کند، پس بدن و آینده‌اش به میدان رقابت صاحبان قدرت تبدیل می‌شود. نمایشنامه از این زاویه، پشت صحنه تاریک صنعت سرگرمی را آشکار می‌کند: فرهنگی که آزادی و شور جوانی می‌فروشد، اما خود بر مالکیت، بهره‌کشی و حذف اراده فردی بنا شده است. باترورث جهانی را ترسیم می‌کند که در آن قدرت بیشتر نمایش داده می‌شود تا اعمال، و وفاداری تا لحظه‌ای دوام دارد که سود یا ترس آن را برهم نزده باشد. «مهره ی مار» مرثیه نسلی نیست که قدرتش را از دست داده، بلکه روایت کسانی است که از آغاز چیزی جز زبان قدرت نداشته‌اند. وقتی موسیقی کلوپ خاموش می‌شود، آنچه باقی می‌ماند چند مرد وحشت‌زده، یک صحنه خون‌آلود و خواننده‌ای است که همه برای تصاحب صدایش جنگیده‌اند، بی‌آنکه کسی لحظه‌ای به آواز او گوش داده باشد.