کتاب خدا استفان هاوکینگ و جهان‌های موازی

«خدا، استیون هاوکینگ و جهان‌های موازی: هاوکینگ چه نظریاتی دارد و چرا آرای او اهمیت دارند؟» نوشته دیوید هاچینگر و دیوید ویلکینسون، اثری در حوزه علم عامه‌فهم، فلسفه علم و الهیات طبیعی است که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد. کتاب به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات فکری معاصر می‌پردازد: نسبت میان کیهان‌شناسی جدید، اندیشه‌های استیون هاوکینگ و مسئله وجود خدا. نویسندگان، که یکی از آن‌ها معلم فیزیک و دیگری هم فیزیک‌دان نجومی و هم الهی‌دان است، می‌کوشند از یک‌سو جایگاه علمی هاوکینگ را با احترام و دقت توضیح دهند و از سوی دیگر نشان دهند که برخی نتیجه‌گیری‌های فلسفی و الهیاتی او الزاما از دل علم برنمی‌آیند. ایده مرکزی کتاب این است که هاوکینگ بی‌تردید از بزرگ‌ترین فیزیک‌دانان دوران معاصر بود، اما اعتبار علمی او در کیهان‌شناسی به این معنا نیست که داوری‌های فلسفی‌اش درباره خدا، آفرینش یا معنای هستی نیز بی‌چون‌وچرا معتبر باشد. نویسندگان استدلال می‌کنند که میان یافته علمی و تفسیر متافیزیکی باید تفاوت گذاشت. به بیان دیگر، اینکه فیزیک بتواند برخی سازوکارهای پیدایش و تحول جهان را توضیح دهد، لزوما به معنای نفی پرسش‌های بنیادین درباره چرایی وجود جهان نیست. کتاب در برابر این تصور می‌ایستد که علم تجربی به‌تنهایی می‌تواند همه پرسش‌های غایی انسان را پاسخ دهد. بخش مهمی از کتاب به توضیح ساده و قابل‌فهم مفاهیم دشوار فیزیک مدرن اختصاص دارد. نویسندگان درباره نسبیت عام، مکانیک کوانتوم، سیاه‌چاله‌ها، تابش هاوکینگ، آغاز جهان و مدل‌های کیهان‌شناختی سخن می‌گویند، اما تلاش می‌کنند این مباحث را بدون زبان فنی سنگین و بدون تکیه بر فرمول‌ها بیان کنند. همین ویژگی سبب می‌شود خواننده عمومی بتواند بفهمد چرا هاوکینگ در تاریخ علم جایگاهی استثنایی دارد. کتاب نه در پی کوچک‌کردن دستاوردهای علمی اوست و نه با رویکردی ضدعلمی نوشته شده است؛ بلکه برعکس، ارزش نقد خود را از اینجا می‌گیرد که ابتدا عظمت علم هاوکینگ را جدی می‌گیرد. در ادامه، کتاب به ادعاهای جنجالی هاوکینگ در سال‌های پایانی عمر، به‌ویژه در بحث‌هایی مرتبط با کتاب «طرح بزرگ»، می‌پردازد. هاوکینگ در آنجا این تصور را مطرح کرده بود که فلسفه دیگر نقش چندانی ندارد و قوانین فیزیک، به‌ویژه قانون جاذبه، می‌توانند پیدایش جهان را بدون نیاز به خدا توضیح دهند. هاچینگر و ویلکینسون این استدلال را از نظر فلسفی ناکافی می‌دانند. به باور آنان، قانون فیزیکی خود چیزی را خلق نمی‌کند، بلکه رابطه‌ها و رفتارهای جهان را توصیف می‌کند. اگر گفته شود جهان بر اساس قانون پدید آمده است، همچنان می‌توان پرسید خود قانون از کجا آمده، چرا چنین قانونی وجود دارد و چرا اصلا جهانی هست که بتواند تابع قانون باشد. از این نظر، نویسندگان نشان می‌دهند که هاوکینگ گاه از مرز علم تجربی عبور کرده و وارد قلمرو فلسفه شده، بی‌آنکه این عبور را به‌روشنی اعلام کند. یکی دیگر از محورهای کتاب، مسئله جهان‌های موازی است. فرضیه جهان‌های متعدد گاه برای توضیح تنظیم ظریف جهان به کار می‌رود؛ یعنی این پرسش که چرا شرایط کیهان به‌گونه‌ای است که امکان پیدایش حیات را فراهم کرده است. نویسندگان توضیح می‌دهند که ایده جهان‌های موازی، هرچند در برخی مدل‌های نظری فیزیک مطرح می‌شود، هنوز از نظر آزمون‌پذیری با دشواری‌های جدی روبه‌روست. به همین دلیل، نباید آن را پاسخی قطعی و تجربی به مسئله خدا دانست. حتی اگر وجود جهان‌های فراوان روزی پذیرفته شود، این امر به‌خودی‌خود خداباوری را باطل نمی‌کند، بلکه فقط مقیاس بحث درباره آفرینش را گسترده‌تر می‌سازد. از نقاط قوت کتاب، توانایی آن در تفکیک دقیق میان علم و فلسفه، احترام به شخصیت علمی هاوکینگ و ساده‌سازی موفق مفاهیم پیچیده است. اثر برای خوانندگانی که می‌خواهند بدون دانش تخصصی فیزیک وارد بحث‌های کیهان‌شناسی و الهیات شوند، بسیار راهگشاست. با این حال، کتاب بی‌طرف مطلق نیست و گرایش خداباورانه نویسندگان در سراسر آن آشکار است. همچنین در برخی بخش‌ها، ساده‌سازی مباحث کوانتومی و کیهان‌شناختی ممکن است بخشی از ظرافت‌های فنی و اختلاف‌نظرهای علمی را کم‌رنگ کند. در مجموع، «خدا، استیون هاوکینگ و جهان‌های موازی: هاوکینگ چه نظریاتی دارد و چرا آرای او اهمیت دارند؟» کتابی روشنگر درباره مرزهای علم، فلسفه و الهیات است. اهمیت آن در این است که نشان می‌دهد علم می‌تواند چگونگی کارکرد جهان را با دقتی حیرت‌انگیز توضیح دهد، اما پرسش از چرایی وجود جهان همچنان پرسشی فلسفی و الهیاتی باقی می‌ماند. این اثر نه حمله‌ای به علم است و نه دفاعی ساده‌انگارانه از دین، بلکه دعوتی است به گفت‌وگویی دقیق‌تر، فروتنانه‌تر و آگاهانه‌تر میان کیهان‌شناسی مدرن و پرسش‌های نهایی انسان.