کتاب Journey to the Center of the Earth

«سفر به مرکز زمین» از آن رمان‌هایی است که علم را نه مجموعه‌ای از دانسته‌های تثبیت‌شده، بلکه نیرویی برای حرکت به سوی ناشناخته‌ها می‌بیند. ژول ورن در این رمان ماجرایی علمی، منتشرشده در ۱۸۶۴ با عنوان Voyage au centre de la Terre، یک پرسش ناممکن را جدی می‌گیرد: اگر راهی برای نفوذ به اعماق زمین وجود داشته باشد، آن پایین چه چیزی انتظار انسان را می‌کشد؟ پاسخ ورن از ابتدا صرفا تخیلی نیست. او اطلاعات زمین‌شناسی، کانی‌شناسی و دیرینه‌شناسی زمانه‌ی خود را با حدس‌های علمی و تخیل روایی درمی‌آمیزد تا سفری بسازد که مرز میان پژوهش و ماجراجویی را مدام جابه‌جا می‌کند. داستان در هامبورگ آغاز می‌شود. پروفسور اوتو لیدنبروک، دانشمندی پرشور، سرسخت و تقریبا وسواسی، نوشته‌ای رمزگذاری‌شده پیدا می‌کند که ظاهرا از وجود مسیری به اعماق زمین خبر می‌دهد. راوی داستان، اکسل، خواهرزاده‌ی اوست؛ جوانی که برخلاف استادش از خطرهای چنین سفری کاملا آگاه است و اشتیاق چندانی به تبدیل یک فرضیه‌ی علمی به تجربه‌ای واقعی ندارد. سرنخ آن‌ها را به ایسلند و آتشفشان اسنایفل می‌رساند و در آنجا هانس، راهنمای آرام و عمل‌گرای ایسلندی، به گروه می‌پیوندد. از همین نقطه، رمان وارد فضایی می‌شود که قوانین آشنای سطح زمین دیگر همیشه پاسخ‌گو نیستند. این سه شخصیت سه شیوه‌ی متفاوت مواجهه با ناشناخته‌اند. لیدنبروک تقریبا هر مانعی را مسئله‌ای برای حل‌کردن می‌بیند؛ اکسل خطر را پیش از امکان کشف احساس می‌کند؛ و هانس با نوعی خونسردی عملی، بدون شور نظری دو همراه دیگر، با موقعیت‌ها روبه‌رو می‌شود. ورن بخش مهمی از تعلیق داستان را از برخورد همین خلق‌وخوها می‌سازد. سفر فقط آزمون طبیعت نیست؛ آزمون میزان اطمینان ما به دانسته‌ها، ترس‌ها و قضاوت‌های خودمان نیز هست. ساختار رمان پیوسته مقیاس ناشناخته را بزرگ‌تر می‌کند. ابتدا مسئله یافتن مسیر است، سپس بقا در محیطی نامطمئن و بعد مواجهه با جهانی که تصور معمول از تاریخ طبیعی زمین را به چالش می‌کشد. ورن در این مسیر اطلاعات علمی را با شگفتی بصری ترکیب می‌کند: لایه‌های زمین، مواد معدنی، آثار حیات باستانی و فضاهای زیرزمینی همگی بخشی از تجربه‌ی روایی‌اند. برخی نظریه‌های علمی کتاب امروز منسوخ شده‌اند، اما ارزش اثر به صحت پیش‌بینی علمی وابسته نیست؛ جذابیتش در این است که دانش قرن نوزدهم را تا نقطه‌ای پیش می‌برد که تخیل باید ادامه‌ی مسیر را بر عهده بگیرد. همین رابطه‌ی علم و خیال یکی از دلایل ماندگاری «سفر به مرکز زمین» است. ورن برخلاف خیال‌پردازی محض، جهان شگفت‌انگیز خود را با زبان مشاهده، اندازه‌گیری و استدلال می‌سازد. در عین حال، خواننده‌ی امروز باید فاصله‌ی تاریخی کتاب با دانش معاصر درباره‌ی ساختار درونی زمین را در نظر داشته باشد. رمان اثری علمی به معنای امروزی نیست و نباید ادعاهای زمین‌شناختی آن را با دانش معتبر امروز یکی گرفت. اما شاید مسئله‌ی اصلی کتاب اصلا این نباشد که در مرکز زمین چه وجود دارد. ژول ورن تخیل ماجراجویانه را به پرسشی قدیمی‌تر پیوند می‌زند: انسان تا کجا حاضر است برای دانستن پیش برود؟ گاهی مرز علم نه جایی است که پاسخ‌ها تمام می‌شوند، بلکه جایی که کسی تصمیم می‌گیرد از محدوده‌ی امن دانسته‌هایش عبور کند.