کتاب افکار شاعر

«افکار شاعر» نوشته‌ی علامه صلاح‌الدین سلجوقی از کتاب‌هایی است که از همان عنوانش جهت‌گیری‌اش معلوم می‌شود: پرسش اصلی این است که شاعر چه فکر می‌کند، نه فقط چگونه می‌سراید. سلجوقی نویسنده، فیلسوف و دولتمرد افغانستانی، در این اثر سراغ غزل‌ها، حکایت‌ها و داستان‌هایی از شاعران پیشروی زبان فارسی می‌رود و آن‌ها را تفسیر و تحلیل می‌کند. حاصل کار چیزی میان شرح اشعار عرفانی، نقد ادبی و تأمل فلسفی درباره‌ی شعر است؛ کتابی که بیت را فقط یک آرایه‌ی زبانی نمی‌بیند و پشت تصویرها و استعاره‌ها دنبال جهان‌بینی و اندیشه می‌گردد. خواننده‌ای که با شعر کلاسیک فارسی و فضای عرفانی آن آشنایی دارد، اینجا با اثری اندیشه‌محور از میراث شعری خودش روبه‌رو می‌شود.
فهرست شاعرانی که سلجوقی سراغشان می‌رود، کم‌وبیش شناخته‌شده است و در عین حال تنوع دارد. از افکار عرفانی حافظ و مولانای بلخ سخن می‌رود، مقاله‌ای به اندیشه‌های بیدل و خاقانی اختصاص یافته و بخشی از کتاب هم به شرح «گلشن راز» شیخ محمود شبستری می‌پردازد؛ مثنوی‌ای که در پاسخ به پرسش‌های عرفانی سروده شده است. سلجوقی به داستان تمثیلی «سلامان و ابسال» هم سر می‌زند، منظومه‌ای که با نام جامی شناخته می‌شود و اشاره‌های اخلاقی و عرفانی دارد. این پراکندگی در موضوع و دوره، کتاب را به گشتی میان چند جهان فکری شبیه کرده.
شکل‌گیری کتاب هم بی‌ارتباط با فضای مطبوعاتی کابل نیست. «افکار شاعر» نخست به‌صورت مقاله در روزنامه‌ی رسمی «اصلاح» منتشر می‌شد و به درخواست دست‌اندرکاران روزنامه و جمعی از نویسندگان و دانشمندان نوشته شد. چاپ نخست آن در ماه حمل ۱۳۲۶ در کابل درآمد و بعدتر در ۱۳۳۴، دوباره در مطبعه‌ی عمومی کابل منتشر شد. چاپ دوم را بخش فرهنگی سفارت افغانستان در قاهره در سال ۱۳۹۵ به ویرایش فضل‌الرحمن فاضل بیرون داد. نویسنده‌ی کتاب اهل هرات بود و در فلسفه، اخلاق، سیاست، ادب، هنر، الهیات و علوم اجتماعی، به فارسی دری و عربی می‌نوشت. از آثار دیگرش می‌توان به «نقد بیدل»، «نگاهی به زیبایی»، «تجلی خدا در آفاق و انفس» و ترجمه‌ی «اخلاق نیکوماخوس» ارسطو اشاره کرد.