کتاب به خاطر یک نخ سیگار

«به‌خاطر یک نخ سیگار» رمانی تکان‌دهنده، جسورانه و ساختارشکن به قلم مهدی فاتحی است که توسط نشر هفت اقلیم هنر منتشر شده و با دوری از الگوهای رایج عامه‌پسند، روایتی هولناک و اکسپرسیونیستی از روان زخم‌خورده انسانی سرگشته در کوران تروماهای جمعی تاریخ معاصر ایران پیش چشم می‌نهد. فاتحی، که پیشینه‌ای دیرپا در داستان‌نویسی، نقد و روزنامه‌نگاری ادبی و سینمایی دارد، این اثر را که پیش‌تر با عنوان سیگارپیچ شناخته می‌شد، در هیئت رمانی از جنس شقاوت، بی‌رحمی و ضدنوستالژی سامان داده است؛ متنی که در آن کابوس‌های شخصیت‌ها نه برآمده از روان‌رنجوری‌های صرفا فردی، بلکه ریشه‌دار در رخدادهای تلخ تاریخی است. نقطه آغاز هستی راوی درست با فاجعه آتش‌سوزی سینما رکس آبادان پیوند می‌خورد؛ بدین‌سان، او از بدو تولد به میراث‌دار گریزناپذیر جنگ، قحطی، آوارگی، مهاجرت و بحران‌های اجتماعی دهه‌های اخیر بدل می‌شود. ساختار اثر با شجاعت در برابر رئالیسم ملایم می‌ایستد و با ایجاد فاصله‌ای منتقدانه، امکان همذات‌پنداری آسوده یا آرامش روانی را از خواننده دریغ می‌دارد تا حقیقت گزنده زیست انسانی بدون پرده‌پوشی آشکار شود.
محور روایی داستان بر کشاکش میان دو قطب انسانی، یا دو ساحت گسسته از یک روان تکه‌تکه استوار است؛ فردی که از وحشت مواجهه با کابوس‌ها با مصرف مداوم قهوه از خوابیدن می‌گریزد و دیگری که مشتاقانه در پی تسلیم شدن به خواب و فراموشی است، در حالی که راوی به شکلی غریب هم‌زمان از رنج زیسته خود می‌گریزد و به آن خو می‌گیرد. در این میان، حضور سنگین و وهم‌آلود پیرمردی که کهن‌الگوی خنزرپنزری در بوف کور را به یاد می‌آورد، همچون بختکی بر تمام فضای اثر تسلط دارد. فاتحی با لحنی خون‌سرد، روایت را مانند فرود ضربات محکم قلم‌مو بر بوم نقاشان اکسپرسیونیست پیش می‌برد و جهانی خلق می‌کند که مرزهای میان رویا و بیداری، توهم و واقعیت، و سکون و هراس در آن پیوسته جابه‌جا می‌شوند؛ رویکردی بصری و فضاساز که اتمسفری شبیه به فیلم‌های دیوید لینچ پدید می‌آورد و در آن، تاریکی، فواصل و سکوت‌ها نه صرفا پس‌زمینه‌ای خنثی، بلکه عنصری زنده، پویا و کنش‌گرند که شخصیت‌ها را در مسیری مبهم به پیش می‌رانند. جغرافیای داستان از کوچه‌های ملتهب آبادان و تهران تا سرزمین‌های دوردستی چون اندونزی امتداد می‌یابد، اما این گستره مکانی به سبب حاکمیت وهم، از تثبیت در عینیتی ملموس سر باز می‌زند و یادآور تجربه‌های تلخ زیسته جامعه نظیر موشک‌باران دوران جنگ، انزوای بیماری‌های فراگیر و دلهره‌های بی‌پایان آخرالزمانی است.
ارزش کتاب در گفت‌وگوی مداوم و اندیشیده آن با سنت ادبیات داستانی جدی ایران، به‌ویژه آثار پیشرویی چون بوف کور و تاریکخانه هدایت، ملکوت بهرام صادقی و خوابگرد هوشنگ گلشیری تجلی می‌یابد؛ پیوندی که مانع از ابتر ماندن اثر شده و روایتی پدید آورده که ارکان چهارگانه جهان داستانی، شخصیت‌پردازی چندلایه، طراحی رخداد و شیوه روایت را در هماهنگی کامل ارتقا می‌بخشد. فرجام این رمان فراتر از حدس‌های مرسوم شکل می‌گیرد و رنج نسلی را بازمی‌گوید که میان آوار گذشته و نااطمینانی فردا معلق مانده است. این اثر خواننده اهل تعمق را به دل تاریکی‌های ناخودآگاه جمعی هدایت می‌کند و اثبات می‌نماید که ادبیات اصیل، نه ابزاری برای خوشامد مخاطب یا تخدیر ذهن، بلکه رویارویی شجاعانه با حقیقت عریان هستی و تلاشی برای بازخوانی امکان بقا در میانه تروماهای تاریخی است.