کتاب مانیاک

نام «مانیاک» نوشته‌ی بنجامین لاباتوت، نویسنده‌ی شیلیایی‌ که پیش‌تر با رمان «آن‌گاه که از فهم جهان درمی‌مانیم» شناخته شده بود، از همان جلد با خواننده بازی می‌کند: هم نام یکی از نخستین رایانه‌های پیشرفته‌ی تاریخ است و هم واژه‌ای انگلیسی به معنای دیوانه. همین دوگانگی، کلید ورود به فضای کتاب است؛ رمانی نیمه‌مستند که مرز میان زندگی‌نامه‌ی واقعی و تخیل ادبی را محو می‌کند و در آن تاریخ علم قرن بیستم دستمایه‌ای می‌شود برای پرسش از رابطه‌ی میان نبوغ، عقل و فروپاشی روانی.
این کتاب در سه بخش شکل می‌گیرد که هرکدام حول یک چهره‌ی تاریخی می‌چرخند، اما در نهایت به یک محور واحد می‌رسند. بخش نخست به پاول ارنفست، فیزیک‌دان اتریشی و شاگرد اینشتین، اختصاص دارد و نگرانی‌های او را نسبت به سرشت غیرقابل‌کنترل علم مدرن بازتاب می‌دهد. بخش دوم که ستون اصلی کتاب است، به جان فون نویمان می‌پردازد؛ ریاضی‌دانی مجارستانی که نامش با نظریه‌ی بازی‌ها، پیدایش نخستین رایانه‌های برنامه‌پذیر و مشارکت در پروژه‌های علمی-نظامی دوران جنگ سرد گره خورده است. لاباتوت زندگی او را نه از زبان خودش، بلکه از خلال خاطرات همسر، فرزندان و همکارانش بازسازی می‌کند، شیوه‌ای که به متن حس شهادت‌های شفاهی و صمیمیتی مستندگونه می‌بخشد. بخش سوم، جهشی به سال ۲۰۱۶ و رویارویی لی سدول، استاد بازی گو، با هوش مصنوعی آلفاگو است؛ رویدادی که پیوندی مستقیم با آرزوهای ناتمام فون نویمان درباره‌ی ماشین‌های هوشمند برقرار می‌کند، بی‌آنکه نتیجه‌ی این رویارویی در اینجا فاش شود.
آنچه مانیاک را از یک اثر صرفا تاریخی متمایز می‌کند، دغدغه‌ی اخلاقی آن نسبت به قدرت دانش است و لاباتوت نشان داده که پیشرفت علمی همیشه با پرسشی همراه بوده: آیا توانایی ساختن چیزی، به‌خودی‌خود کافی است برای ساختنش؟ شخصیت‌های کتاب از فیزیک‌دانی که در آستانه‌ی جنگ جهانی به بحرانی روانی دچار می‌شود تا ریاضی‌دانی که رویای عقلانیت محض داشت، همگی در نقطه‌ای میان درخشش فکری و فروپاشی انسانی ایستاده‌اند.
آنچه «مانیاک» را برای خواننده‌ی امروزی جذاب می‌کند، توانایی‌اش در پیوند‌زدن گذشته و اکنون است؛ از آزمایشگاه‌های فیزیک دهه‌ی ۱۹۳۰ تا صفحه‌ی بازی گو در قرن بیست‌ویکم. این کتاب برای خواننده‌ای که به تاریخ علم، فلسفه‌ی تکنولوژی یا رابطه‌ی پیچیده‌ی انسان و هوش مصنوعی علاقه دارد، بستری غنی فراهم می‌کند، بی‌آنکه نیاز به پیش‌زمینه‌ی تخصصی در ریاضیات یا فیزیک داشته باشد. مانیاک را می‌توان ادامه‌ی طبیعی نگاه لاباتوت به رابطه‌ی میان دانش و جنون دانست، اما این‌بار با محوریتی شخصیت‌محورتر و روایتی که بیشتر حول سرگذشت یک انسان واحد، فون نویمان، شکل می‌گیرد.