کتاب نوستالژی

کتاب «نوستالژی: پس کی ما واقعا در خانه‌ایم؟» نوشته‌ی باربارا کاسن، فیلسوف و زبان‌شناس کلاسیک فرانسوی، از یک پرسش کاملا شخصی آغاز می‌شود: چرا نویسنده هر بار که پا به جزیره‌ی کورس می‌گذارد، دچار حسی سنگین از دلتنگی می‌شود، حال آنکه هیچ ریشه‌ای در آن سرزمین ندارد؟ همین پرسش به‌ظاهر ساده، دروازه‌ی ورود به کتابی کوتاه اما پرمایه است که کاسن در آن به‌جای پاسخی مستقیم، مسیری پیچ‌درپیچ در دل ادبیات و فلسفه می‌گشاید تا مفهوم نوستالژی را از نو بررسی کند.
نویسنده برای پی‌گیری این پرسش، سه همراه انتخاب می‌کند که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به مسئله‌ی وطن و بازگشت می‌پردازند و نشان می‌دهد که چطور هر کدام از آن‌ها زاویه‌ی دید متفاوتی از حسرت، تبعید و تعلق را به ما نشان می‌دهند. نخست اولیس است، همان قهرمان سرگردان ادیسه که سال‌ها در آرزوی ایتاکا دریا را درمی‌نوردد و وقتی سرانجام بازمی‌گردد، خانه را دیگر همان‌گونه که در خاطر داشت نمی‌یابد. سپس اینه‌آس است، آواره‌ی تروآی ویران‌شده که به‌جای بازگشت به گذشته، ناچار به ساختن آینده‌ای تازه در سرزمینی بیگانه می‌شود و در نهایت هانا آرنت، فیلسوفی که تبعید و آوارگی را نه در قالب اسطوره، بلکه در تجربه‌ی زیسته‌ی خود آزموده بود. آرنت به خاطر جریانات جنگ جهانی و آلمان نازی، مجبور به فرار و آوارگی شد و تابعیتش را از دست داد. او وقتی با این پرسش روبرو می‌شود که آیا دلمشغول وطن ازدست‌رفته‌اش است، پاسخ می‌دهد که وطن حقیقی او نه یک مرز سیاسی یا خاک مشخص، بلکه «زبان مادری» اوست. کاسن با تحلیل زندگی آرنت نشان می‌دهد که در دنیای مدرن، زبان می‌تواند تنها پناهگاه و واقعی‌ترین سرزمین برای یک انسان تبعیدی باشد. نوستالژی فقط حسرت خوردن برای گذشته نیست، بلکه با نحوه‌ی حرف زدن، ترجمه کردن و ریشه دواندن در یک زبان تازه گره خورده است.
به باور کاسن آنچه واقعا به ما حس «در خانه» بودن می‌دهد، صدایی است که در آن بزرگ شده‌ایم، نه لزوما قطعه‌زمینی مشخص روی نقشه. این چرخش نگاه بحث را از حوزه‌ی احساسات فردی به حوزه‌ی فلسفه‌ی سیاسی معاصر می‌کشاند؛ جایی که مسئله‌ی ریشه‌داشتن و بی‌ریشگی در جهانی چندزبانه و پر از مهاجرت اهمیتی تازه پیدا می‌کند.
مسئله‌ی اصلی این است که نوستالژی دو روی کاملا متفاوت دارد؛ یک روی آن می‌تواند خطرناک باشد، یعنی همان نگاه متعصبانه‌ای که خانه را فقط متعلق به یک نژاد، خون یا خاک ثابت می‌داند و به بیگانه‌هراسی می‌رسد. اما روی دیگرش سازنده است و خانه را نه یک جای ثابت روی زمین، بلکه یک جریان پویا و انسانی تعریف می‌کند. کاسن کتابش را با یک نتیجه‌گیری عمیق تمام می‌کند: ما زمانی واقعا در خانه‌ی خودمان هستیم که دیگران را بپذیریم و خودمان هم از سوی دیگران پذیرفته شویم. خانه همان جایی است که در آن آغوشی برای استقبال از ما باز است، نه صرفا جایی که در آن به دنیا آمده‌ایم.