کتاب دکتر چهارم

کتاب «دکتر چهارم» اثر آدام هارگریوز، منتشرشده در سال ۲۰۱۷، یکی از شاخص‌ترین جلدهای مجموعه‌ای است که جهان علمی‌تخیلی «دکتر هو» را با سبک تصویری ساده و کودکانه «آقایان و خانم‌های کوچک» ترکیب می‌کند. این اثر به دلیل انتخاب شخصیت دکتر چهارم، جایگاهی ویژه در این مجموعه دارد؛ زیرا دکتر چهارم، با نقش‌آفرینی تام بیکر، از محبوب‌ترین و نمادین‌ترین تجسم‌های دکتر در تاریخ این مجموعه تلویزیونی است. ویژگی‌هایی مانند شال‌گردن بسیار بلند، کلاه لبه‌دار، لبخند بزرگ، رفتار غیرقابل پیش‌بینی و علاقه به آبنبات‌های ژله‌ای، او را از همان ابتدا به شخصیتی تبدیل کرده که برای بازآفرینی کارتونی کاملا مناسب است. ایده مرکزی کتاب بر نمایش قهرمانی نامتعارف استوار است. دکتر چهارم در این روایت، قهرمانی نیست که با جدیت خشک، قدرت فیزیکی یا اقتدار رسمی شناخته شود. او عجیب، شوخ‌طبع، بی‌خیال و گاهی حتی دردسرساز به نظر می‌رسد. اما همین ویژگی‌ها به نقطه قوت او تبدیل می‌شوند. کتاب به زبان کودکانه نشان می‌دهد که متفاوت بودن لزوما نشانه ضعف نیست؛ گاهی فردی که دیگران او را عجیب یا نامنظم می‌دانند، دقیقا به دلیل همین نگاه متفاوت می‌تواند راه‌حلی خلاقانه برای مشکل پیدا کند. در این معنا، «دکتر چهارم» نه فقط یک داستان سرگرم‌کننده، بلکه روایتی درباره ارزش فردیت و قدرت طنز است. داستان با معرفی ظاهر بسیار شناخته‌شده دکتر آغاز می‌شود. شال‌گردن بلند و چندرنگ او در همان ابتدا به عنوان عنصری کمیک وارد روایت می‌شود؛ چیزی که مدام دست‌وپاگیر است، روی زمین کشیده می‌شود و موقعیت‌های خنده‌دار می‌سازد. اما هارگریوز از همین عنصر ظاهرا بی‌فایده، استفاده روایی هوشمندانه‌ای می‌کند. شال‌گردن در طول داستان فقط یک نشانه بصری نیست، بلکه به بخشی از ماجرا و در نهایت به ابزاری برای حل بحران تبدیل می‌شود. این شیوه استفاده از یک جزئیات ساده، کاملا با منطق ادبیات کودک هماهنگ است؛ زیرا کودک می‌آموزد چیزی که در ابتدا مزاحم یا خنده‌دار به نظر می‌رسد، ممکن است در موقعیت مناسب بسیار کارآمد باشد. در این جلد، دکتر چهارم با دالک‌ها روبه‌رو می‌شود؛ دشمنانی کلاسیک و بسیار مشهور در جهان «دکتر هو». دالک‌ها در نسخه اصلی سریال نماد خشونت، بی‌احساسی، فرمان‌برداری کورکورانه و میل به نابودی‌اند. اما در این کتاب، مطابق با فضای کودکانه اثر، چهره ترسناک آن‌ها تعدیل شده و بیشتر به ربات‌هایی بداخلاق، پر سر و صدا و تا حدی دست‌وپاچلفتی تبدیل شده‌اند. تقابل اصلی داستان میان دالک‌هایی است که مدام دستور نابودی می‌دهند و دکتری که با لبخند، شوخی و حتی پیشنهاد آبنبات ژله‌ای با آن‌ها روبه‌رو می‌شود. این تضاد، یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های کتاب است: خشونت با خشونت پاسخ داده نمی‌شود، بلکه با بی‌اعتنایی طنزآمیز، مهربانی و خلاقیت خنثی می‌شود. از نظر تصویری، «دکتر چهارم» یکی از موفق‌ترین نمونه‌های این مجموعه است. شال بلند، رنگ‌های شاد، فرم گرد و ساده شخصیت‌ها و حالت‌های اغراق‌شده چهره، ظرفیت بالایی برای کمدی بصری ایجاد می‌کنند. هارگریوز با مهارت، عناصر نمادین دکتر چهارم را به زبان مینیمال خود ترجمه می‌کند، بی‌آنکه هویت اصلی شخصیت از میان برود. برای کودک، کتاب پر از حرکت، رنگ و شوخی است؛ برای بزرگسالان آشنا با «دکتر هو»، اثری نوستالژیک و وفادار به منبع اصلی. البته محدودیت اثر نیز آشکار است. دالک‌ها به دلیل اقتضای مخاطب کودک، بخش زیادی از هراس و عمق نمادین خود را از دست می‌دهند و داستان نیز مانند دیگر جلدهای مجموعه، کوتاه و ساده باقی می‌ماند. با این حال، «دکتر چهارم» اثری بسیار سرگرم‌کننده، روشن و خوش‌ساخت است که نشان می‌دهد طنز، مهربانی و متفاوت بودن می‌توانند در برابر خشونت و خشک‌مغزی به نیرویی موثر تبدیل شوند.