کتاب نازمان: تاریخ جایگزین

«اوکرونی» (نازمان: تاریخ جایگزین) اثر امانوئل کارر دربارهٔ گذشته‌ای است که اتفاق نیفتاده، اما می‌توانست اتفاق بیفتد. ناپلئون اگر در واترلو شکست نمی‌خورد چه می‌شد؟ اگر مسیح به صلیب کشیده نمی‌شد، تاریخ اروپا چه مسیر دیگری پیدا می‌کرد؟ و در مقیاسی شخصی‌تر، اگر کسی که دیروز در اتوبوس دیدیم به لبخند ما پاسخ می‌داد، چه زندگی دیگری ممکن بود آغاز شود؟ کارر از همین پرسش‌های خلاف‌واقع وارد قلمرویی می‌شود که «اوکرونی» نام گرفته است: بازنویسی تاریخ از نقطه‌ای که در آن یک واقعه تغییر می‌کند و جهان دیگری از دل همان تغییر پدید می‌آید. کتاب نخستین‌بار در ۱۹۸۶ با عنوان «تنگهٔ برینگ» منتشر شد و تقریبا چهار دهه بعد، کارر آن را با عنوان «اوکرونی» و متنی تازه دوباره منتشر کرد. این فاصلهٔ زمانی اهمیت خاصی دارد، چون اثری که زمانی دربارهٔ ژانری حاشیه‌ای نوشته شده بود، اکنون در جهانی بازخوانی می‌شود که تاریخ بدیل در رمان، سینما، مجموعه‌های تلویزیونی و فرهنگ عامه حضوری بسیار گسترده‌تر پیدا کرده است. آنچه در دههٔ هشتاد برای کارر نوعی کنجکاوی ادبی بود، امروز به یکی از شیوه‌های رایج تصور تاریخ بدل شده است. واژهٔ «اوکرونی» از الگویی مشابه «اتوپیا» ساخته شده است: اگر اتوپیا جایی است که وجود ندارد، اوکرونی زمانی است که وجود نداشته است. شارل رنوویه در قرن نوزدهم این اصطلاح را برای تاریخی به کار برد که می‌توانست رخ دهد، اما رخ نداده است. کارر از این تعریف ساده فراتر می‌رود و می‌پرسد چرا انسان اصلا میل دارد گذشته را بازنویسی کند. پاسخ او فقط کنجکاوی نیست. پشت بسیاری از تاریخ‌های بدیل نوعی نارضایتی از واقعیت وجود دارد: میل به اصلاح چیزی که دیگر قابل اصلاح نیست، تصور جهانی که شکست خاصی در آن رخ نداده، یا بازسازی لحظه‌ای که زندگی شخصی یا جمعی در آن مسیر دیگری گرفته است. به همین دلیل کتاب میان تاریخ، ادبیات و روان‌شناسی حسرت حرکت می‌کند. کارر سراغ نمونه‌هایی از رنوویه، خورخه لوئیس بورخس، روژه کایوا، فیلیپ کی. دیک و دیگر نویسندگان می‌رود و نشان می‌دهد که اوکرونی تنها بازی ذهنی با تاریخ نیست. هر تاریخ بدیل بر نقطه‌ای از واقعیت انگشت می‌گذارد که نویسنده نمی‌تواند نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. اگر کسی جهانی را تصور می‌کند که در آن نازیسم پیروز شده یا شکست دیگری خورده است، انتخاب این نقطهٔ تاریخی خود حامل داوری، ترس یا آرزویی مشخص است. یکی از تصاویر به‌یادماندنی کتاب منشأ عنوان قدیمی آن را توضیح می‌دهد. پس از سقوط لاورنتی بریا در شوروی، مشترکان «دایره‌یالمعارف بزرگ شوروی» دستور گرفتند مدخل مربوط به او را از کتاب جدا کنند و به جای آن مطلبی دربارهٔ «تنگهٔ برینگ» بچسبانند. گذشته باید طوری اصلاح می‌شد که گویی بریا هرگز آن جایگاه را نداشته است. کارر از این ماجرا به شکل دیگری از اوکرونی می‌رسد: بازنویسی گذشته نه در ادبیات، بلکه به‌عنوان ابزار قدرت. در اینجا تاریخ بدیل دیگر آزادی تخیل نیست؛ تلاشی است برای تصرف حافظه. امروز کتاب از زاویه‌ای دیگر نیز اهمیت دارد، چون بسیاری از وسواس‌های ادبی بعدی کارر را پیشاپیش در خود دارد. واقعیت تا چه حد محکم است؟ اگر یک جزئیات کوچک تغییر کند، آیا کل زندگی می‌تواند فروبریزد؟ فاصلهٔ واقعیت و روایتی که دربارهٔ آن می‌سازیم کجاست؟ همین پرسش‌ها بعدها، با صورت‌هایی بسیار پیچیده‌تر، در آثاری چون «سبیل»، کتاب او دربارهٔ فیلیپ کی. دیک و سپس روایت‌های مستندش بازمی‌گردند. «اوکرونی» از این جهت اثری حاشیه‌ای در کارنامهٔ کارر نیست؛ نسخهٔ جوان‌تر یکی از دغدغه‌های ماندگار او را نشان می‌دهد. با این همه، نباید از کتاب انتظار پژوهشی جامع دربارهٔ تاریخ ادبیات خلاف‌واقع داشت. متن محصول دوره‌ای است که ادبیات اوکرونیک هنوز دامنهٔ امروز را نداشت و انتخاب نمونه‌ها گاه شخصی، پراکنده و بیشتر تابع کنجکاوی نویسنده است تا یک طبقه‌بندی دانشگاهی کامل. همین محدودیت اکنون آشکارتر شده است. اما نثر کارر و استعداد او در تبدیل یک موضوع نظری به پرسشی شخصی باعث می‌شود کتاب همچنان زنده بماند. جذاب‌ترین نتیجهٔ «اوکرونی» (نازمان: تاریخ جایگزین) شاید این باشد که تاریخ بدیل همیشه دربارهٔ تاریخی دیگر نیست. گاهی دربارهٔ ناتوانی ما در پذیرفتن همین تاریخی است که رخ داده است. هر «اگر» کوچک، شکافی در واقعیت باز می‌کند؛ و پشت آن شکاف، زندگی‌هایی دیده می‌شوند که هرگز زندگی نکرده‌ایم.