کتاب نازمان: تاریخ جایگزین

 چه می‌شد اگر ناپلئون در واترلو شکست نمی‌خورد؟ چه می‌شد اگر موتسارت در سی‌وپنج‌سالگی نمی‌مرد؟ چه می‌شد اگر تاریخ در نقطه‌ای از مسیر خود به جای آن‌چه اکنون می‌شناسیم، راه دیگری را در پیش می‌گرفت؟ «نازمان» از همین پرسش ساده و در عین حال بنیادین آغاز می‌شود: «چه می‌شد اگر...؟» نازمان، یا تاریخ جایگزین، روایت تاریخی است که فرض می‌شود در آن رویدادی رخ داده است که به‌راستی در واقعیت رخ نداده است و سپس پیامدهای آن در جهانی خیالی دنبال می‌شود. نکته این‌جاست که این رویدادها می‌توانستند در واقعیت رخ دهند. آن‌ها همچون گزاره‌های شرطی خلاف واقعی‌اند که امکان روی دادن‌شان در واقعیت وجود داشته است؛ امور ممکن تحقق‌نیافته‌اند.

امانوئل کارر در این جستار کوتاه، به سراغ این قلمرو می‌رود؛ قلمرویی که زمانی حاشیه‌ای و تقریبا ناشناخته بود، اما در فاصله‌ی انتشار نخستین نسخه‌ی این کتاب تا بازنشر آن در سال 2025 به ژانری گسترده‌ و پرطرفدار تبدیل شده است. کارر «نازمان» را نخستین‌بار در سال 1986 منتشر کرد. او چند سال پیش از آن، در دوران دانشجویی‌اش، موضوع نازمان را برای پایان‌نامه‌ی خود انتخاب کرده بود؛ موضوعی که آن موقع به‌قدری ناشناخته بود که نه کتاب‌شناسی منسجمی داشت و نه منابع پژوهشی چندانی درباره‌ی آن وجود داشت.

 کارر تصور می‌کرد با پرداختن به چنین قلمروی بکری، پژوهشی پیش‌گامانه را به انجام می‌رساند؛ پژوهشی درباره‌ی ژانری حاشیه‌ای، کم‌اعتبار و بی‌آینده. اما پس از چند سال اوضاع کاملا تغییر کرد. عنوان فرانسوی کتاب، «Uchronie» از ترکیب واژه‌هایی یونانی به معنای «نازمان» ساخته شده است. این واژه را فیلسوف فرانسوی شارل رنوویه در سال 1876 در قیاس با «اوتوپیا» ساخت. اگر اوتوپیا یا آرمان‌شهر، جهانی متفاوت را در فضا و مکانی دیگر تصور می‌کند، نازمان همان کار را در قلمرو زمان انجام می‌دهد: تاریخی دیگر را در زمانی دیگر در خیال می‌آورد، تاریخی که واقعا رخ نداده است، اما به‌لحاظ امکانی می‌توانسته رخ دهد. با این‌حال این کتاب صرفا تاریخچه یا فهرستی از آثار این ژانر نیست. او از خلال نمونه‌هایی از ادبیات فرانسوی و انگلیسی، می‌کوشد دریابد چه چیزی انسان را به بازنویسی تاریخ وامی‌دارد. چرا به گذشته‌ای بازمی‌گردیم که دیگر نمی‌توان تغییرش داد و در ذهن خود آن را به شکل دیگری رقم می‌زنیم؟ چرا شکست‌های تاریخی برای‌مان تحمل‌ناپذیر می‌شوند؟ و چه چیزی در پرسش ساده‌ی «چه می‌شد اگر ... ؟» نهفته است که آن را به یکی از بازی‌های همیشگی ذهن انسان تبدیل کرده است؟