کتاب سریر خون

«سریر خون» فیلم‌نامه‌ای است که آکیرا کوروساوا همراه با هیدئو اوگونی، شینوبو هاشیموتو و ریوزو کیکوشیما بر پایهٔ «مکبث» شکسپیر نوشت و در ۱۹۵۷ به فیلم درآورد. عنوان ژاپنی اثر، Kumonosu-jō، معنایی نزدیک به «قلعهٔ تار عنکبوت» دارد و همین نام از نخستین تفاوت‌های مهم با متن شکسپیر خبر می‌دهد: کوروساوا «مکبث» را صرفا به ژاپنی ترجمه نمی‌کند، بلکه ساختمان تراژدی را به جهانی سامورایی انتقال می‌دهد و زبان نمایشی آن را نیز با سنت ژاپنی، به‌ویژه تئاتر نو، از نو می‌سازد. در متن اصلی حتی یک سطر از دیالوگ‌های شکسپیر مستقیما حفظ نشده است. واشیزو، جنگجویی که پس از نبرد همراه با میکی از جنگل بازمی‌گردد، در مه راه خود را گم می‌کند و با موجودی رازآمیز روبه‌رو می‌شود که آینده‌ای متفاوت برای هر دو پیش‌بینی می‌کند. وقتی بخشی از پیشگویی تحقق می‌یابد، چیزی که ابتدا می‌توانست یک احتمال باقی بماند به نیرویی برای تفسیر همهٔ اتفاقات بعدی تبدیل می‌شود. آساجی، همسر واشیزو، نیز این امکان را به زبان قدرت و ضرورت ترجمه می‌کند. از این نقطه، فیلم‌نامه پرسش اصلی «مکبث» را با شدتی تازه مطرح می‌کند: آیا پیشگویی سرنوشت را اعلام می‌کند یا میل انسان به تحقق آن، سرنوشت را می‌سازد؟ کوروساوا و همکارانش بخش بزرگی از روان‌شناسی کلامی شکسپیر را حذف می‌کنند. در «مکبث» تردید، هراس و میل به قدرت در تک‌گویی‌ها و استعاره‌های پیچیده آشکار می‌شوند؛ در «سریر خون» این وظیفه بیشتر به حرکت، سکوت، فضا و رفتار سپرده شده است. آساجی با سکون تقریبا غیرانسانی، واشیزو با حرکات عصبی و انفجاری، و قلعه و جنگل با هندسه و مه خود چیزی را بیان می‌کنند که در نمایشنامهٔ شکسپیر اغلب در زبان جریان دارد. این انتخاب عمیقا از زیبایی‌شناسی تئاتر نو می‌آید؛ کوروساوا حتی حالت چهره و شیوهٔ حرکت بازیگران را به صورت‌های قراردادی ماسک‌های نو نزدیک می‌کند. به همین دلیل، طبیعت در «سریر خون» پس‌زمینهٔ بی‌طرف رخدادها نیست. مه دید را محدود می‌کند، جنگل جهت‌ها را به هم می‌زند و فضای خالی قلعه بر آدم‌هایی فشار می‌آورد که تصور می‌کنند اراده‌شان مسیر تاریخ را تعیین می‌کند. استفن پرینس این انتقال عاطفه از روان‌شناسی فردی به منظره، آب‌وهوا و طراحی فضا را یکی از تفاوت‌های بنیادی اقتباس کوروساوا با شکسپیر می‌داند. قدرت اصلی فیلم‌نامه در همین استقلال از منبع است. «سریر خون» می‌توانست به بازسازی ژاپنی «مکبث» تبدیل شود، اما از جهان شکسپیر فقط اسکلت روایی و کشمکش بنیادی قدرت را می‌گیرد و آن‌ها را در سنتی نمایشی با منطق متفاوت قرار می‌دهد. بهای این انتخاب نیز روشن است: پیچیدگی زبانی و بخشی از فردیت روان‌شناختی شخصیت‌های شکسپیر کاهش می‌یابد و شخصیت‌ها گاه به صورت‌هایی فشرده‌تر و آیینی‌تر نزدیک می‌شوند. اما این حذف، خلأ باقی نمی‌گذارد؛ تصویر، سکوت و ریتم جای زبان را می‌گیرند. «سریر خون» از این جهت نمونه‌ای مهم از اقتباس ادبی است: وفاداری آن نه در حفظ کلمات، بلکه در یافتن معادلی تازه برای نیروی تراژدی است. جهانی که می‌سازد از همان آغاز می‌داند میل به قدرت چگونه می‌تواند انسان را وادارد آنچه را هنوز فقط یک امکان است، به صورت سرنوشتی گریزناپذیر ببیند.