کتاب کاندینسکی تجسم زیبایی

وقتی روبه‌روی تابلویی با خطوط درهم‌تنیده و لکه‌های رنگی رها از جهان مادی می‌ایستیم، مواجهه با زیبایی معنایی یکسره متفاوت پیدا می‌کند، زیرا چشم دیگر به دنبال درختی آشنا، اندامی انسانی یا کوهساری ملموس نمی‌گردد تا آن را زیبا بنامد. کتاب «کاندینسکی تجسم زیبایی» نوشته‌ی الکساندر کوژو، فیلسوف نامدار و از مهم‌ترین مفسران اندیشه‌ی هگل، بر بستری عمیقا نظری شکل گرفته است تا سرشت بنیادین نقاشی انتزاعی و چرایی وجودی آن را روشن سازد.
این اثر که حول آثار پیشگام هنر آبستره و دایی نویسنده، واسیلی کاندینسکی، تبیین شده است، نقاشی‌های غیرفیگوراتیو را نه آزمایشی تفننی یا فرم‌گرایی تهی از حقیقت، بلکه گامی ضروری و سرنوشت‌ساز در تاریخ خودآگاهی انسان توصیف می‌کند. کوژو در این متن که اصالتا رساله‌ای با عنوان «نقاشی‌های انضمامی کاندینسکی» نگاشته‌شده در دهه‌ی ۱۹۳۰ به شمار می‌آید، چارچوبی فلسفی و هستی‌شناختی پی‌ریزی می‌کند تا نسبت میان آفرینشگری ذهن آدمی و زیبایی ناب را از زیر سایه‌ی نظریات کهن تقلید رهایی بخشد.
هسته‌ی اصلی تبیین کوژو بر تمایزی بنیادین میان زیبایی در طبیعت و زیبایی در اثر هنری استوار است. در دنیای اشیا، پدیده‌ها فارغ از کیفیت زیباشناختی خود از پیش وجود دارند و زیبایی تنها ویژگی یا صفتی عارضی است که به ساختار فیزیکی آن‌ها نسبت داده می‌شود، درست همان‌گونه که گل سرخی در دشت پیش از ادراک بصری ما، هویتی گیاهی و طبیعی دارد. نقاشی فیگوراتیو و کهن نیز در تحلیل کوژو همواره وام‌دار جهان ماده باقی می‌ماند و ارزش خود را از بازنمایی و رونوشت‌برداری جلوه‌های پیشین دنیای پیرامون می‌گیرد.
اما در هنر انتزاعی، رنگ‌ها، بافت‌ها و ترکیب‌بندی‌های هندسی دیگر ابزاری واسطه‌ای برای اشاره به شیئی بیرونی نیستند، بلکه خود به‌مثابه‌ی ماهیتی انضمامی و مستقل به جهان افزوده می‌شوند. بر اساس فلسفه کوژو، کاندینسکی زیبایی را از اسارت صفتی وابسته آزاد ساخته و آن را به موجودیتی کالبدمند، عینی و مادی بر پهنه‌ی بوم بدل کرده است؛ امری که نقاشی را از رونوشت واقعیت فراتر برده و آن را به خلقتی هم‌ارز و هم‌پای جهان طبیعی ارتقا می‌دهد.
این رساله‌ی موجز در بستری فلسفی تدوین شده که به‌شدت با دیدگاه‌های نویسنده پیرامون تکامل روح و غایت تاریخ تنیده است و نشان می‌دهد چگونه خلاقیت هنری انسان از ارجاع بیرونی فاصله گرفته و به خودبسندگی ادراکی می‌رسد. مقدمه‌ی روشنگر بوریس گرویس در بازنشر اثر نیز افق نظری متن را درون جغرافیای سیاسی و فکری قرن بیستم مستقر می‌سازد و چرایی اصالت نام‌گذاری کاندینسکی بر آثارش با عنوان هنر انضمامی را شفاف می‌کند. شیوه‌ی پیشبرد بحث در این اثر بیشتر استدلالی، مقاله‌وار و متکی بر مفاهیم بنیادین هستی‌شناسی است و به همین جهت در مرز میان تاریخ هنر مدرن و زیبایی‌شناسی نظری گام برمی‌دارد.
کتاب «کاندینسکی تجسم زیبایی» نشان می‌دهد که چرا رنگ‌های رها و سطوح هندسی آثار کاندینسکی نباید بازی‌هایی سلیقه‌ای یا نقوشی تزیینی شمرده شوند، بلکه آن‌ها پاسخی بنیادین به چیستی ادراک و سرشت حس انسانی در دوره‌ای از دگرگونی جهان فکری ما هستند.