کتاب پروژه‌های‌ بزرگ چگونه انجام می‌شوند

از ساخت خطوط راه‌آهن و نیروگاه‌ها تا توسعهٔ سامانه‌های فناوری و برگزاری بازی‌های المپیک، پروژه‌های بزرگ بارها با تأخیر، افزایش هزینه و نتایجی پایین‌تر از انتظار روبه‌رو شده‌اند. بنت فلیوبیرگ و دن گاردنر در کتاب «پروژه‌های بزرگ چگونه انجام می‌شوند» می‌کوشند توضیح دهند چرا چنین شکست‌هایی با وجود پیشرفت دانش مهندسی و مدیریت همچنان تکرار می‌شوند. کتاب، منتشرشده در سال ۲۰۲۳، حاصل پیوند چند دهه پژوهش تجربی دربارهٔ ابرپروژه‌ها با مباحث روان‌شناسی تصمیم‌گیری و مدیریت سازمانی است و مسئله‌ای را دنبال می‌کند که پیامدهای آن از هزینه‌های اقتصادی فراتر می‌رود: چگونه می‌توان برنامه‌های بلندپروازانه را به نتایجی قابل‌اتکا تبدیل کرد؟ مبنای تجربی بحث، پایگاه داده‌ای شامل بیش از شانزده هزار پروژه در کشورهای مختلف است که فلیوبیرگ و همکارانش طی سال‌ها گردآوری کرده‌اند. به گزارش نویسندگان، تنها ۸٫۵ درصد پروژه‌های بررسی‌شده هم در محدودهٔ بودجه و هم مطابق زمان‌بندی به نتیجه رسیده‌اند و فقط نیم درصد علاوه بر تحقق این دو معیار، منافع پیش‌بینی‌شده را نیز فراهم کرده‌اند. این یافته‌ها پشتوانهٔ چیزی هستند که فلیوبیرگ «قانون آهنین ابرپروژه‌ها» می‌نامد: هزینهٔ بیشتر، زمان طولانی‌تر و منافع کمتر از مقدار وعده‌داده‌شده. البته این ارقام به مجموعهٔ داده‌های پژوهش مربوط‌اند و نباید آن‌ها را بی‌قیدوشرط به تمام پروژه‌های جهان تعمیم داد. نویسندگان برای توضیح این وضعیت، دو دسته عامل را بررسی می‌کنند: خطاهای شناختی و مناسبات قدرت. خوش‌بینی ناموجه، دست‌کم گرفتن دشواری‌ها و تصور استثنایی بودن پروژهٔ خود می‌توانند برآوردهای اولیه را مخدوش کنند. از سوی دیگر، مدیران و سیاستمداران گاهی برای جلب حمایت و تأمین بودجه، هزینه‌ها را کمتر و منافع را بیشتر از برآورد واقع‌بینانه نشان می‌دهند. در چنین شرایطی، پروژه ممکن است پیش از آغاز عملیات اجرایی در مسیری قرار گرفته باشد که تحقق تعهدات اولیه را دشوار می‌کند. پاسخ اصلی کتاب در قاعدهٔ «آهسته فکر کن، سریع عمل کن» خلاصه می‌شود. مقصود آن است که بررسی گزینه‌ها، آزمایش طرح‌ها و پیش‌بینی خطرها پیش از آغاز اجرا با دقت انجام شود، اما پس از اطمینان کافی از برنامه، عملیات اجرایی تا حد امکان منسجم و سریع پیش برود. نویسندگان در این زمینه از تجربهٔ ساخت ساختمان امپایر استیت، پروژه‌های پیکسار و مشکلات ساخت اپرای سیدنی استفاده می‌کنند تا تفاوت میان آماده‌سازی دقیق و شتاب‌زدگی در تصمیم‌گیری را نشان دهند. یکی از پیشنهادهای مهم آنان «پیش‌بینی بر اساس طبقهٔ مرجع» است؛ روشی که به‌جای اتکای صرف به برآوردهای درونی یک پروژه، از نتایج پروژه‌های مشابه برای تخمین زمان، هزینه و احتمال خطر استفاده می‌کند. پیشنهاد دیگر، طراحی بخش‌بندی‌شده است. نویسندگان با استفاده از مثال قطعات لگو توضیح می‌دهند که چگونه تقسیم یک طرح بزرگ به واحدهای تکرارپذیر و آزموده‌شده می‌تواند یادگیری، سرعت اجرا و کنترل هزینه را بهبود بخشد. بااین‌حال، کاربرد این توصیه‌ها به ماهیت پروژه وابسته است. همهٔ فعالیت‌ها را نمی‌توان به واحدهای مستقل تقسیم کرد و کیفیت پیش‌بینی بر اساس پروژه‌های مشابه نیز به انتخاب درست نمونه‌ها و اعتبار داده‌ها بستگی دارد. همچنین شواهد مربوط به پروژه‌های بزرگ زیرساختی لزوما برای فعالیت‌های کوچک، خلاقانه یا پژوهشی قدرت توضیحی یکسانی ندارند. کتاب در ارائهٔ اصول عملی قانع‌کننده است، اما تبدیل این اصول به قواعد جهان‌شمول به احتیاط نیاز دارد. «پروژه‌های بزرگ چگونه انجام می‌شوند» برای مدیران، سیاست‌گذاران، کارآفرینان و کسانی که مسئول طراحی یا اجرای طرح‌های پیچیده‌اند، امکان بررسی خطاهایی را فراهم می‌کند که اغلب در همان مرحلهٔ تصمیم‌گیری اولیه شکل می‌گیرند. اهمیت کتاب در پیوند دادن داده‌های پروژه‌های واقعی با سازوکارهای شناختی و سازمانی است؛ پیوندی که خواننده را به بازنگری در برآوردهای اولیه و شیوهٔ تصمیم‌گیری دربارهٔ پروژه‌ها دعوت می‌کند.