کتاب سنت های اجرایی در ایران

کتاب «سنت‌های اجرایی در ایران» نوشته‌ی ویلیام او. بیمن، پژوهشی انسان‌شناختی درباره‌‌ نمایش، آیین و موسیقی در فرهنگ ایرانی است. بیمن، انسان‌شناس آمریکایی و استاد دانشگاه مینه‌سوتا‌ست و بیش از چهار دهه در خاورمیانه، ژاپن و هند تحقیق کرده است، با تخصصی ویژه در ایران و منطقه‌ی خلیج فارس.
نقطه‌ی شروع بیمن این پرسش است که چرا کسی که با فرهنگ ایرانی آشنا نیست، شاید اصلا انتظار نداشته باشد در ایران سنت‌های اجرایی قابل‌توجهی وجود داشته باشد. او در پاسخ نشان می‌دهد این سنت‌ها ریشه‌هایی چند قرن قدیمی‌تر از آشنایی ایران با غرب دارند و تا امروز ادامه یافته‌اند. از نگاه او نمایش در ایران فقط یک گونه‌ی هنری نیست، بلکه راهی برای فهمیدن خود فرهنگ است. ابتدا اجرا را «کلیدی برای درک فرهنگ» معرفی کرده و بقیه‌ی فصل‌ها مثال‌های این ادعا را از دل زندگی ایرانی بیرون می‌کشند. محور اصلی بحث، پیوند میان نمادپردازی و ساختار اجراها از یک سو و هسته‌ی فرهنگ ایرانی از سوی دیگر است.
دو گونه‌ی اصلی در این پژوهش، تعزیه و روحوضی‌اند: اولی درامی حماسی و آیینی و دومی نمایشی کمدی و بداهه‌محور. بیمن این دو را کنار هم می‌گذارد تا نشان دهد بیان نمادین در اجراهای مردمی چطور هم در فضای مقدس کار می‌کند و هم در فضای خنده. بخشی از کتاب به قراردادهای نمادین و منطق بازنمایی در تعزیه اختصاص دارد و بخشی دیگر به پویایی طنز در کمدی روحوضی. فصل‌های دیگر به نقش‌آفرینی در اجراهای مذهبی و چگونگی «به‌جاآوردن امر قدسی» می‌پردازند و نیز به اینکه بازیگران چطور با نشانه‌های اجرایی هویت می‌سازند. فهرست مطالب این کتاب پیش از ورود به این بخش‌ها از تئاتر ایرانی و ریشه‌های سنتی آن، از منابع معنا در فرهنگ عامه و از تغییرات موسیقی در اجرا هم سخن می‌گوید. یعنی نگاه کتاب فقط به صحنه‌ی نمایش محدود نیست و تا موسیقی و زندگی روزمره‌ی روستایی و شهری گسترده می‌شود.
نگرانی‌ای که بیمن آن را در کتاب مطرح می‌کند، آینده‌ی همین سنت‌هاست. پس از انقلاب ۱۳۵۷ برخی گمان می‌کردند این نمایش‌ها که قرن‌ها بخشی از زندگی ایرانیان بوده‌اند ممکن است از میان بروند، اما او ادامه‌ی حضور نیرومندشان را نشان می‌دهد و آن‌ها را عنصری اساسی در هویت فرهنگی ایرانی می‌داند. همین بحث در فصل پایانی، درباره‌ی رسانه‌های جمعی و انقلاب، پیش و پس از آن رویداد ادامه پیدا می‌کند.
در مجموع «سنت‌های اجرایی در ایران» اثری پژوهشی با رویکرد انسان‌شناختی است. زبان آن آکادمیک و تحلیلی است و برای خواننده‌ای مناسب است که به تئاتر سنتی ایران، تعزیه و روحوضی، یا نسبت اجرا با فرهنگ و هویت علاقه دارد. دانشجویان تئاتر و مردم‌شناسی و کسانی که در مطالعات ایران یا مطالعات اجرا کار می‌کنند هم می‌توانند از موضوع‌های آن بهره بگیرند.