کتاب دستور نقشی زبان فارسی

تاب دستور نقشی زبان فارسی حاصل پژوهش محمد راسخ مهند درباره‌ی ساخت‌های صرفی‌-نحوی فارسی در چارچوب نقشی‌-رده‌شناختی است. راسخ مهند زبان را پیش از هر چیز ابزاری برای ارتباط می‌داند و رابطه‌ی کاربرد زبان با شکل‌گیری دستور را مبنای توضیح ساخت‌ها قرار می‌دهد. واحد بررسی در این چارچوب «ساخت» است؛ ترکیبی از صورت و نقش که معنای اجزا و شیوه‌ی انتقال اطلاعات را در بر می‌گیرد. تحلیل هر ساخت با مشخص‌کردن نقش کلامی آغاز می‌شود.

بررسی ویژگی‌های صرفی‌-نحوی فارسی و مقایسه با الگوهای زبان‌های دیگر، مراحل بعدی تحلیل هستند. نویسنده میان محتوای معنایی واژه‌ها و نقشی که در جمله بر عهده می‌گیرند تمایز گذاشته است. این تمایز نشان می‌دهد چرا یک واژه‌ی بیانگر ویژگی، بسته به جایگاه و کاربردش، می‌تواند نقش‌های متفاوتی داشته باشد. مثال‌های فارسی نیز مسائل نظری را به رفتار مشخص کلمات و عبارت‌ها پیوند می‌دهند.

کتاب دستور نقشی زبان فارسی در ۱۶ فصل تنظیم شده است. دو فصل نخست، «ساخت، نقش و رده‌شناسی» و «نقش‌های کلامی»، مفاهیم پایه را معرفی می‌کنند. فصل‌های بعد بر اساس سه نقش ارجاع، تعریف و اسناد پیش می‌روند. موضوع‌هایی مانند ساخت موضوعی و متعدی، توالی کلمات، ساخت مجهول، بسته‌بندی اطلاعی در بند و ساخت‌های کارگفت در این مسیر بررسی شده‌اند. زمان، نمود، وجهیت، گواه‌نمایی و انواع ساخت‌های پیچیده نیز در ادامه جای دارند. فصل‌های پایانی به ساخت‌های همپایه و قیدی، متممی و موصولی اختصاص یافته‌اند.