کتاب واج شناسی تاریخی زبان فارسی

کتاب «واج‌شناسی تاریخی زبان فارسی» نوشته‌ی مهری باقری، پژوهشی در حوزه‌ی زبان‌شناسی تاریخی است و به جای پرسیدن این‌که فارسی در گذر زمان چه تغییری کرده، پرسشی دقیق‌تر پیش می‌کشد: صداهای این زبان چگونه تغییر کرده‌اند؟ نویسنده به‌گفته‌ی معرفی‌های موجود، استاد زبان‌شناسی و زبان‌های ایرانی باستان در دانشگاه تبریز است. ساختمان هر زبان بر واج‌ها و اصوات آن استوار است و کتاب با همین نگاه، تحول واج‌های فارسی را موضوع کار خود قرار می‌دهد و سراغ جنبه‌هایی مثل صرف و نحو نمی‌رود.
مسیر بررسی از فارسی باستان آغاز می‌شود، به فارسی میانه می‌رسد و در فارسی جدید، یعنی دری، پایان می‌یابد. در این مسیر تغییرات مصوت‌ها و صامت‌ها جداگانه دنبال می‌شود و برای هر تحول، نمونه‌هایی از متون کهن، میانه و جدید همراه با آوانگاری آمده است. «واج‌شناسی تاریخی» یعنی جست‌وجوی الگوهای منظم در دگرگونی صداها؛ صدایی ممکن است حذف شود، به صدای دیگری تبدیل شود، با صدایی دیگر ادغام شود یا در موقعیت‌های خاص تلفظ دیگری بیابد. به همین دلیل کتاب به شناسایی قواعد ناظر بر این تغییرات می‌پردازد و به دگرگونی‌های چندگانه‌ی یک صوت و روابط ساختاری میان آن‌ها هم توجه دارد.
از نمونه‌هایی که در منابع مرتبط با کتاب نقل شده، سیر «ناهید» از anāhitā به anāhid و سپس nāhid، و «مرداد» از amərətāt به amurdād و بعد mordād است. نمونه‌ها نشان می‌دهند واژه‌ای که امروز کاملا طبیعی به نظر می‌رسد، چند مرحله‌ی منظم را پشت سر گذاشته است.
یکی از نتایج این رویکرد، ریشه‌شناسی بسیاری از واژه‌های فارسی معاصر بر پایه‌ی همین تحولات است. تحول دستور، معنی‌شناسی، تاریخ ادبیات و سرگذشت شاعران و متون ادبی در کانون توجه آن قرار ندارد و خواننده‌ای که به دنبال روایتی عمومی از تاریخ فارسی است، باید این تمرکز را در نظر بگیرد.
«واج‌شناسی تاریخی زبان فارسی» اثری تخصصی است و حضور آوانگاری و مقایسه‌ی شکل‌های تاریخی واژه‌ها، آشنایی مقدماتی با اصطلاحاتی چون واج، واکه، همخوان، فارسی باستان و فارسی میانه را برای خواننده سودمند می‌کند. این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران زبان‌شناسی و زبان‌های ایرانی، علاقه‌مندان به تاریخ زبان فارسی و کسانی که می‌خواهند ریشه‌ی صدای واژه‌های امروزی را بشناسند مناسب است.