کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب

«پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب» نوشتهٔ جلال ستاری بر یک تنش قدیمی در خواندن قصه‌های عامیانه بنا شده است: آیا باید آنها را همان‌طور که روایت می‌شوند خواند، با همهٔ جنگ‌ها، عشق‌ها، دیوان، شاهان و اتفاق‌های شگفتشان؛ یا پشت این سطح پرحادثه، ساختارهای عمیق‌تری از ترس، تقدیر، حسادت، میل و تصور یک فرهنگ از انسان را جست؟ ستاری راه دوم را انتخاب می‌کند، اما متن قصه را رها نمی‌کند. او دو روایت بلند «حکایت ملک نعمان و فرزندان او شرکان و ضوءالمکان» و «عجیب و غریب» را از «هزار و یک شب» بیرون می‌کشد و با رویکردی تطبیقی، اسطوره‌شناختی و گاه روان‌شناختی دوباره می‌خواند. انتخاب این دو داستان اتفاقی نیست. هر دو به قدرت، خویشاوندی، رقابت، سفر، جنگ، عشق و نسبت انسان با سرنوشتی می‌پردازند که همیشه تحت اختیار او نیست. در «ملک نعمان»، روایت از دربار و مناسبات خانوادگی آغاز می‌شود و به شبکه‌ای گسترده از حسادت میان فرزندان، جنگ مسلمانان و مسیحیان، ازدواج‌های ناخواسته، قتل، خیانت و جابه‌جایی قدرت می‌رسد. ستاری در این بخش بیش از همه بر شرکان تمرکز می‌کند و او را در کنار ادیپ می‌گذارد. مقایسه برای پیدا کردن شباهتی سطحی میان دو داستان نیست؛ مسئله این است که دو سنت روایی متفاوت چگونه با «تقدیر» روبه‌رو می‌شوند. در خوانش ستاری، ادیپ تا واپسین مرحله حقیقت را تعقیب می‌کند، حتی وقتی این شناخت او را نابود می‌کند؛ شرکان با تقدیر در افقی دینی‌تر مواجه می‌شود که در آن پذیرش مشیت الهی معنایی متفاوت از ستیز تراژیک یونانی دارد. همین مقایسه یکی از بخش‌های مهم کتاب و در عین حال یکی از نقاطی است که بیشترین احتیاط را می‌طلبد. قرار دادن ادیپ و شرکان کنار هم امکان می‌دهد تفاوت دو تصور از انسان آشکار شود: انسانی که می‌خواهد حقیقت را تا پایان بداند و انسانی که در جهانی مبتنی بر قضا و مشیت زندگی می‌کند. اما این دو روایت از سنت‌های تاریخی، دینی و ادبی یکسانی نیامده‌اند و هر شباهتی میان آنها الزاما نشانهٔ یک ساختار جهان‌شمول روانی نیست. قوت ستاری آنجاست که تفاوت را از دل همانندی بیرون می‌کشد؛ محدودیت چنین روش‌هایی زمانی آغاز می‌شود که مقایسه جای تاریخ را بگیرد. داستان دوم، «عجیب و غریب»، از همان آغاز بر تقابل دو برادر بنا شده است. عجیب، پسر قدرت و امتیاز است؛ غریب، کودکی که در حاشیه و دور از دربار رشد می‌کند. حسادت و ترس عجیب از برادری که هنوز جایگاه او را تهدید نکرده، موتور بخش مهمی از حوادث می‌شود. روایت سپس به جهان آشنای «هزار و یک شب» وارد می‌شود: دیوان و عفریتان، کشورگشایی، اسارت، عشق، نبرد و عبور از سرزمین‌های دور. متن فارسی «هزار و یک شب» نیز عجیب را از کودکی شخصیتی خشونت‌طلب و قدرت‌جو نشان می‌دهد که سرانجام پدر را می‌کشد و از پیشگویی ظهور برادری رقیب به هراس می‌افتد. ستاری در تحلیل این داستان از سطح ماجراهای پهلوانی عبور می‌کند و به لایه‌های تاریخی و فرهنگی توجه می‌دهد. یکی از پرسش‌ها این است که تصویر نبرد مسلمانان با دشمنان بیرونی تا چه اندازه می‌تواند بازتاب لایه‌هایی متأخرتر، از جمله خاطرهٔ جنگ‌های صلیبی، باشد. «هزار و یک شب» اساسا متنی یک‌زمانه و یک‌منشأ نیست؛ مجموعه‌ای است که طی قرن‌ها شکل گرفته و لایه‌هایی با منشأ ایرانی، هندی و عربی در آن جمع شده‌اند. منابع قدیم اسلامی نیز از «هزار افسان» فارسی به‌عنوان یکی از سرچشمه‌های این سنت یاد کرده‌اند. بنابراین پیدا کردن آثار دوره‌های مختلف در یک داستان، با سرگذشت تاریخی خود مجموعه سازگار است. در «عجیب و غریب» مسئلهٔ عشق نیز از جنگ جدا نمی‌ماند. حرکت غریب که در ظاهر به گسترش قلمرو و دفاع از ایمان پیوند می‌خورد، از میل به رسیدن به مهدیه آغاز می‌شود و در طول سفر با عشق‌های دیگری درهم می‌آمیزد. ستاری با توجه به همین گره‌ها نشان می‌دهد قصه‌های عامیانه را نمی‌توان همیشه به یک پیام اخلاقی روشن فروکاست. قهرمان می‌تواند هم حامل ارزش‌های دینی باشد و هم موجودی گرفتار میل، جاه‌طلبی و تناقض. این چندلایگی از نقاطی است که قصه را زنده نگه می‌دارد. کتاب در کارنامهٔ جلال ستاری نیز جای مشخصی دارد. او در مجموعهٔ «پژوهش در قصه‌های جاودان» بارها سراغ داستان‌هایی رفته که طی قرن‌ها دوباره روایت شده‌اند؛ از اصحاب کهف و سلیمان و بلقیس تا سندباد بحری و هلوئیز و آبلار. هدف او معمولا تعیین «معنای نهایی» قصه نیست، بلکه دنبال کردن تغییر صورت‌ها و معناها و آشکار کردن نیروهایی است که سبب شده‌اند یک روایت از دوره‌ای به دورهٔ دیگر منتقل شود. نشر مرکز نیز این کتاب را در همین مجموعه کنار پژوهش‌های دیگر ستاری قرار داده است. روش ستاری برای خواننده‌ای که به اسطوره‌شناسی تطبیقی و روان‌شناسی قصه علاقه دارد بسیار بارور است، اما باید فاصلهٔ میان «تفسیر» و «اث