کتاب آسمان جان

«آسمان جان: چهرهٔ معنوی عمر از نظر مولوی» نوشتهٔ نصرالله پورجوادی پژوهشی در مرز مولوی‌پژوهی، تاریخ تصوف و تاریخ اندیشهٔ اسلامی است. مسئلهٔ کتاب از یک تفاوت ظاهرا محدود آغاز می‌شود: عمر بن خطاب در نوشته‌های مولوی همیشه با یک چهره ظاهر نمی‌شود. پورجوادی به‌ویژه بر دو داستان بلند مثنوی، داستان فرستادهٔ قیصر روم و داستان پیر چنگی، تمرکز می‌کند و نشان می‌دهد مولوی در آنها از عمر نه صرفا خلیفه‌ای تاریخی یا شخصیتی سیاسی، بلکه نوعی مرشد معنوی می‌سازد؛ کسی که راه جان را می‌شناسد و می‌تواند دیگری را در مسیر سلوک هدایت کند. برای فهم این تصویر، پورجوادی به خود مثنوی بسنده نمی‌کند. او پیشینهٔ جایگاه عمر را در سنت اهل سنت و به‌خصوص در ادبیات صوفیانه دنبال می‌کند و نشان می‌دهد چگونه طی چند قرن، مجموعه‌ای از روایت‌ها، حکایت‌ها و نسبت‌های معنوی پیرامون این شخصیت تاریخی شکل گرفته است. عمر در این سنت فقط زاهدی اهل خوف و ورع نیست؛ گاه صاحب الهام، کرامت و معرفتی معرفی می‌شود که او را به الگوی انسان معنوی نزدیک می‌کند. از این نظر، عمر مثنوی اختراع ناگهانی مولوی نیست؛ مولوی میراثی را دریافت می‌کند و در ساختمان روایی و عرفانی مثنوی به آن صورتی تازه می‌دهد. اما نکتهٔ مهم کتاب از مقایسهٔ مثنوی با «فیه ما فیه» پدید می‌آید. پورجوادی توجه می‌دهد که شخصیت عمر در این دو اثر دقیقا یکسان نیست. در بعضی روایت‌های «فیه ما فیه»، جنبهٔ جنگاورانه و سخت‌گیرانهٔ شخصیت برجسته‌تر است، در حالی که در دو داستان مورد مطالعهٔ مثنوی، عمر بیش از هر چیز مرشدی روشن‌ضمیر است. این تغییر برای پورجوادی صرفا اختلافی جزئی در داستان‌پردازی نیست؛ نشانه‌ای از آن است که مولوی چگونه یک شخصیت تاریخی را برای بیان مسئله‌ای عرفانی بازسازی می‌کند. اهمیت عمر در اینجا به «جهاد اکبر»، یعنی مبارزه با نفس و حرکت درونی انسان، انتقال می‌یابد. روش «آسمان جان» نیز از همین نقطه قابل توجه است. پورجوادی تصریح کرده که قصدش اثبات تاریخی کرامت‌ها یا داوری مذهبی دربارهٔ عمر نیست؛ مسئلهٔ او این است که مولوی و سنت پیش از او چگونه این شخصیت را تصور و روایت کرده‌اند. چنین تفکیکی برای کتاب ضروری است، زیرا بخش بزرگی از موادی که بررسی می‌شوند از جنس روایت‌های مناقبی و صوفیانه‌اند، نه گزارش‌هایی که بتوان آنها را با معیارهای تاریخ‌نگاری جدید بی‌واسطه پذیرفت. بنابراین کتاب بیش از آنکه پژوهشی دربارهٔ «عمر تاریخی» باشد، پژوهشی دربارهٔ تاریخ یک تصویر است. بااین‌حال، همین نقطه محل مناقشهٔ کتاب نیز شده است. برخی منتقدان معتقدند پورجوادی همیشه فاصلهٔ تحلیلی خود را با این روایت‌های صوفیانه به یک اندازه حفظ نمی‌کند و گاه زبان کتاب به تصویر معنوی مورد مطالعه نزدیک می‌شود. انتقاد دیگری نیز متوجه دامنهٔ پژوهش است: مسئله اساسا بر چند روایت مشخص استوار است و می‌توان پرسید آیا این موضوع برای یک کتاب مستقل به اندازهٔ کافی گسترش یافته است یا نه. در مقابل، مزیت تمرکز محدود پورجوادی آن است که اجازه می‌دهد یک تغییر ظریف در شخصیت‌پردازی مولوی با دقتی بیش از یک بحث کلی دربارهٔ «عمر در مثنوی» بررسی شود. «آسمان جان» از همین رو کتابی دربارهٔ یک شخصیت تاریخی به معنای ساده نیست. موضوع عمیق‌تر آن شیوهٔ کار حافظهٔ دینی و ادبی است: اینکه یک شخصیت طی قرن‌ها چگونه دوباره روایت می‌شود، هر سنت چه چیزی به او می‌افزاید و شاعری چون مولوی چگونه تاریخ را به مادهٔ خام اندیشهٔ عرفانی تبدیل می‌کند. در این نقطه، پرسش کتاب از عمر فراتر می‌رود: وقتی ادبیات عرفانی دربارهٔ شخصیت‌های تاریخ سخن می‌گوید، تا چه اندازه آنان را به ما نشان می‌دهد و تا چه اندازه تصویری از آرمان‌های خود را در چهرهٔ آنها می‌نشاند؟