کتاب از رضاشاه تا محمدرضا پهلوی

«از رضاشاه تا محمدرضا پهلوی مشاهدات و خاطرات میرزاجوادخان عامر» اثری سرشار از ناگفته‌های دیوانی به کوشش هوشنگ عامری است که کارنامه زیسته، اسناد دست‌اول و مشاهدات عینی یکی از برجسته‌ترین دولتمردان و تکنوکرات‌های نسل گذار ایران را در تندباد حوادث مشروطه تا کودتای بیست‌وهشت مرداد بررسی می‌کند. میرزا جوادخان عامری که تبارش به فیلسوف نامدار ابوالحسن عامری می‌رسید، پس از پشت سر نهادن دوران تلخ کودکی در سمنان و ستمگری‌های محلی که به آتش کشیده شدن خانه پدری‌اش انجامید، با همت مادری دوراندیش رهسپار پایتخت شد و با دانش‌آموختگی در مدرسه علوم سیاسی تهران و دانشکده حقوق در فرانسه، به نسلی از نخبگان تجددخواه و انجمن ایران جوان پیوست که سودای حاکمیت قانون و نوسازی ساختار اداری کشور را در سر می‌پروراندند. این کتاب روایتی از گذار دشوار ایران از هرج‌ومرج واپسین سال‌های قاجار به دوران تکوین نهادهای مدرن دولتی در عصر پهلوی اول است؛ عصری که عامری در آن دوشادوش مستشارانی چون آدولف پرنی، و با همراهی علی‌اکبر داور، عبدالحسین تیمورتاش و فیروز میرزا نصرت‌الدوله در پی‌ریزی دادگستری نوین، تدوین قوانین مدنی و سجل احوال، حل اختلافات مرزی در اروندرود، تعیین تکلیف جزیره خارک و ساماندهی خطوط مرزی با پاکستان نقشی محوری ایفا کرد.
نقطه اوج تاریخی کتاب در واپسین ماه‌های حکومت رضاشاه و رخداد شوم سوم شهریور ۱۳۲۰ رقم می‌خورد؛ جایی که عامری در مقام کفیل وزارت امور خارجه و سپس آخرین وزیر کشور پهلوی اول، در مرکز زلزله سیاسی اشغال کشور توسط متفقین قرار می‌گیرد. روایت دست‌اول او از دیدار ناگهانی و شبانه سفرای بریتانیا و شوروی با نخست‌وزیر علی منصور، ابلاغ یادداشت‌های تهدیدآمیز اشغال، جلسات متشنج هیئت وزیران، گزارش‌های صریح به رضاشاه و تلاش‌های نافرجام دیپلماتیک از جمله تلگراف به روزولت، تصویری از شکنندگی ساختار نظامی و دیوان‌سالار کشور در مواجهه با تهاجم قدرت‌های بزرگ به دست می‌دهد. اثر سپس تدابیر راهبردی عامری را در کابینه محمدعلی فروغی، مذاکرات ترک مخاصمه، انعقاد پیمان سه‌جانبه، مدیریت قحطی و جیره‌بندی نان و شکر، و نظارت بر کناره‌گیری و تبعید رضاشاه بازمی‌خواند تا تعهد خردورزانه رجال کهنه‌کار را در صیانت از تمامیت ارضی کشور عیان سازد.
کتاب در بخش‌های بعدی، دموکراسی پرآشوب اما گذارای پس از شهریور بیست، تلاطم‌های انتخابات ادوار سیزدهم تا هفدهم مجلس، غائله خودمختاری آذربایجان و ابتکارات دیپلماتیک قوام‌السلطنه در مذاکرات مسکو، بیانیه قوام و سادچیکف و دفاع در سازمان ملل را بررسی می‌کند. عامری در ادامه با تحلیل منازعات ملی شدن نفت، ترور رزم‌آرا و زمامداری مصدق، پرده از دسیسه‌های دربار برای تقابل با نخست‌وزیر ملی برمی‌دارد و نشان می‌دهد چگونه در برابر تلاش شاه برای علم کردنش در برابر مصدق ایستادگی کرد و تا استقرار دولت زاهدی و تحکیم مجدد قدرت شاه بر مواضع اصولی خود پای فشرد. این اثر فراتر از خاطرات فردی، سندی گرانبها از تقابل میان تکنوکراسی قانون‌مدار و استبداد فردمحور، و تلاش بی‌وقفه کارگزاران میهن‌دوست برای بقای کشور در بحران‌های جهانی است.