کتاب وعده گاه

«وعده‌گاه» پیش از آغاز داستان، با دو یادداشت متناقض خواننده را روبه‌رو می‌کند. در یادداشت نخست، نویسنده هشدار می‌دهد که این رمان را نباید گزارشی از زندگی در هنگ‌کنگ دانست و هرگونه شباهت با واقعیت اتفاقی است. در یادداشت بعدی، به خواننده‌ای که توصیف‌های کتاب را مطابق واقعیت نمی‌یابد توصیه می‌شود دوباره به هنگ‌کنگ سفر کند و دقیق‌تر نگاه کند. آلن رب‌گری‌یه با این دو ادعای ناسازگار، از همان ابتدا اعتبار روایت را به پرسش می‌گیرد. «وعده‌گاه»، منتشرشده در سال ۱۹۶۵، یکی از رمان‌های تجربی نویسندهٔ فرانسوی و از آثار مهم جریان رمان نو است که در آن خود فرایند ساخته شدن داستان به بخشی از تجربهٔ خواندن تبدیل می‌شود. ماجرا ظاهرا دربارهٔ مرگ مشکوک مردی به نام ادوآر مانره در هنگ‌کنگ است. راوی می‌کوشد حوادث شبی را بازسازی کند که در عمارتی موسوم به ویلای آبی اتفاق افتاده‌اند؛ مکانی برای قمار، نمایش و روابط پنهانی که بانویی به نام آوا اداره‌اش می‌کند. نشانه‌های یک داستان جنایی آشنا حضور دارند: قربانی، مظنونان احتمالی، انگیزه‌های نامعلوم و تلاش برای شناخت حقیقت. اما هرچه روایت پیش می‌رود، اطلاعات تازه الزاما به روشن‌تر شدن ماجرا کمک نمی‌کنند. شخصیت‌ها گاهی با نام‌های متفاوت ظاهر می‌شوند، صحنه‌ها تکرار می‌شوند و توصیف یک واقعه ممکن است با آنچه پیش‌تر گفته شده ناسازگار باشد. این آشفتگی ظاهری حاصل شیوهٔ آگاهانهٔ نویسنده در سازمان دادن روایت است. رب‌گری‌یه از خواننده نمی‌خواهد صرفا سرنخ‌ها را کنار هم بگذارد تا به داستانی پنهان و منسجم برسد. خود امکان دستیابی به چنین داستانی موضوع آزمایش ادبی اوست. در «وعده‌گاه»، تصاویر و حوادث می‌توانند دوباره ظاهر شوند، اما هر بار در ترکیبی متفاوت قرار گیرند. مرز میان خاطره، خیال، صحنهٔ نمایشی و رویداد واقعی نیز همیشه مشخص نمی‌ماند. جایگاه این رمان در مسیر نویسندگی رب‌گری‌یه اهمیت دارد. او در آثاری چون «حسادت» و «در هزارتو» با توصیف دقیق اشیا، تکرار و اختلال در توالی زمان، قراردادهای روایت متعارف را به چالش کشیده بود. در «وعده‌گاه»، تصاویر پرتحرک و عناصر داستان‌های عامه‌پسند حضور بیشتری پیدا می‌کنند. قاچاق، جاسوسی، روابط جنسی و جنایت به مصالح روایت تبدیل می‌شوند. خود نویسنده در گفت‌وگویی هنگام انتشار کتاب توضیح داده بود که می‌خواهد داستان‌ها را در لحظهٔ شکل‌گیری خیال نشان دهد، پیش از آنکه نظم منطقی متعارفی بر آن‌ها تحمیل شود. بااین‌حال، استفادهٔ رمان از تصاویر کلیشه‌ای شرق، خشونت و بدن زنان مسئله‌ای انتقادی ایجاد می‌کند. هنگ‌کنگ روایت تا اندازهٔ زیادی از خیال‌پردازی‌های اروپایی دربارهٔ شهری رازآلود و آکنده از لذت و خطر ساخته شده است. می‌توان این تصاویر را بخشی از هجو کلیشه‌های ادبی و سینمایی دانست، اما این تفسیر تمام دشواری را برطرف نمی‌کند. تکرار تصاویر خشونت‌آمیز و نگاه ابزاری به زنان، حتی در ساختاری طنزآمیز و خودآگاه، ممکن است برای خواننده آزارنده باشد. فاصلهٔ انتقادی نویسنده با این تصاویر نیز همواره به یک اندازه روشن نیست. «وعده‌گاه» برای علاقه‌مندان به ادبیات تجربی و تاریخ رمان نو اهمیت دارد، زیرا امکان مشاهدهٔ شیوه‌ای از روایت را فراهم می‌کند که در آن تکرار لزوما به تثبیت حقیقت نمی‌انجامد. خواننده با جهانی مواجه است که جزئیاتش گاه با دقتی خیره‌کننده توصیف می‌شوند، اما همین دقت تضمینی برای اعتبار آنچه روایت می‌شود نیست. دو یادداشت متناقض آغاز کتاب، از این منظر، نخستین نمونهٔ قاعده‌ای هستند که در سراسر رمان عمل می‌کند: هر توضیح تازه ممکن است پیش از آنکه ابهامی را برطرف کند، اعتبار توضیح قبلی را تغییر دهد.