کتاب سفر دو سره

کتابی که برای خواندنش باید نصف راه را طی کنی، بعد آن را برعکس کنی و ادامه بدهی، همان چیزی است که «سفر دو سره» به نویسندگی و تصویرگری آن جونس را از بقیه‌ی کتاب‌های تصویری کودکان جدا می‌کند. این اثر که اولین‌بار در سال ۱۹۸۳ منتشر شد در نگاه اول قصه‌ی ساده‌ای دارد: یک خانواده صبح زود از خانه‌ی روستایی‌شان راه می‌افتند، از مزرعه و بزرگراه و پل می‌گذرند، به شهر می‌رسند، گشتی می‌زنند و شب دوباره به خانه برمی‌گردند. اما این خلاصه‌ی ساده، تازه نیمی از ماجراست.
جونس تمام تصاویرش را فقط با دو رنگ سیاه و سفید ساخته؛ بدون طیف رنگی، بدون جزئیات اضافه و همین محدودیت ظاهری ترفند اصلی کتاب را ممکن کرده. وقتی به آخرین صفحه‌ی مسیر رفت می‌رسید، داستان تمام نمی‌شود؛ باید کتاب را صد و هشتاد درجه بچرخانید و از انتها به سمت ابتدا برگردید. همان صفحه‌ای که در مسیر رفت یک منظره‌ی روستایی نشان می‌داد، حالا وارونه شده و چیز دیگری می‌گوید. یک پل ممکن است در مسیر برگشت به شکل تیرهای چراغ برق دیده شود، یا خط افق یک مزرعه در چرخش معکوس، به آسمان پرستاره‌ی شب تبدیل شود. این بازی بین فضای مثبت و منفی تصویر، همان چیزی است که کتاب را از یک داستان ساده به یک تجربه‌ی دیداری واقعی بدل می‌کند.
آنچه این کتاب را برای کودکان جذاب می‌کند، فقط زیبایی تصویرهایش نیست؛ بلکه این حس کشف است که یک شکل ثابت می‌تواند دو معنای کاملا متفاوت داشته باشد، فقط با تغییر زاویه‌ی نگاه کردن به آن. بچه‌ها معمولا همین‌جا غافلگیر می‌شوند؛ چون تا لحظه‌ی چرخاندن کتاب، هیچ نشانه‌ای از این پیچش وجود ندارد. متن کتاب هم عمدا کوتاه نگه داشته شده تا تمرکز خواننده روی تصاویر بماند، نه روی جمله‌ها. به همین دلیل «سفر دو سره» در بسیاری از فهرست‌های کتاب‌های آموزشی برای تقویت مهارت‌های فضایی، تشخیص الگو و پیش‌بینی هم معرفی شده؛ چون کودک و یا نوجوان در حین خواندن، مدام دارد حدس می‌زند تصویر بعدی چه شکلی خواهد بود.
نکته‌ی جالب این است که «سفر دو سره» با اینکه یک کتاب کودک است، مخاطب بزرگ‌سال را هم غافلگیر می‌کند؛ چون لذت کشف این ترفند بصری، محدود به سن خاصی نیست. آن جونس با همین ایده‌ی ساده اما هوشمندانه، توانست جایزه‌هایی مثل کتاب برگزیده‌ی مصور نیویورک‌تایمز و عنوان کتاب قابل‌توجه انجمن کتابخانه‌های آمریکا را از آن خودش کند. شاید بشود گفت ارزش این کتاب کمتر در داستانش و بیشتر در همان لحظه‌ای است که خواننده کتاب را می‌چرخاند و متوجه می‌شود دنیایی که تا الان می‌دیده، از زاویه‌ی دیگر هم قابل دیدن است؛ و همین یک ایده‌ی کوچک، کافی است تا مخاطب تا مدت‌ها بعد از بستن کتاب هم به آن فکر کند.