کتاب بوطیقا و سیاست در شاهنامه

مقایسهٔ شاهنامه با حماسه‌های یونانی و اروپایی می‌تواند به شناخت ساختار روایت و سنت‌های حماسی کمک کند، اما هنگامی که الگوهای برگرفته از یک سنت ادبی به معیار قطعی فهم سنتی دیگر تبدیل شوند، احتمال خطای تفسیر افزایش می‌یابد. محمود امیدسالار در کتاب «بوطیقا و سیاست در شاهنامه» به بررسی همین مسئله می‌پردازد و برخی از رویکردهای رایج در شاهنامه‌پژوهی غربی را از منظر روش‌شناسی، تاریخ متن و پیش‌فرض‌های فرهنگی نقد می‌کند. این پژوهش که نخستین بار در سال ۲۰۱۱ به زبان انگلیسی منتشر شد، می‌کوشد نشان دهد چگونه برداشت پژوهشگر از فرهنگ و تاریخ ایران می‌تواند بر پرسش‌هایی که از شاهنامه می‌پرسد و پاسخ‌هایی که در متن می‌یابد اثر بگذارد. یکی از مهم‌ترین محورهای استدلال امیدسالار، مسئلهٔ منابع فردوسی است. او با نظریه‌هایی مخالفت می‌کند که منشأ شاهنامه را عمدتا بر اساس الگوهای انتقال شفاهی حماسه توضیح می‌دهند. از دیدگاه او، چنین رویکردهایی گاهی شواهد مربوط به سنت مکتوب تاریخ‌نگاری و روایت‌های ایرانی را نادیده می‌گیرند و ویژگی‌های حماسه‌های دیگر را بی‌آنکه تفاوت زمینه‌های تاریخی بررسی شود، به شاهنامه تعمیم می‌دهند. امیدسالار بر اهمیت منابع پیشین، تاریخ انتقال متن و وفاداری فردوسی به روایت‌های در دسترسش تأکید می‌کند. مسئله برای او انکار حضور سنت شفاهی در فرهنگ ایرانی نیست؛ اعتبار فرضیه‌ای است که نقش این سنت را در پدید آمدن متن فردوسی توضیح می‌دهد. بحث کتاب از تاریخ انتقال شاهنامه به ساختمان ادبی آن گسترش می‌یابد. امیدسالار در بررسی وحدت حماسی، با برداشت‌هایی مواجه می‌شود که داستان‌های شاهنامه را مجموعه‌ای کمابیش مستقل می‌دانند و پیوندهای روایی میان آن‌ها را به اندازهٔ کافی بررسی نمی‌کنند. او با تحلیل مناسبات خویشاوندی، رقابت شخصیت‌ها و دگرگونی قدرت سیاسی، می‌کوشد نشان دهد که برخی رویدادهای ظاهرا جداگانه در ساختار بزرگ‌تر حماسه معنا پیدا می‌کنند. بررسی داستان فرود و رقابت‌های خانوادگی، یا خوانش ماجرای اکوان‌دیو در نسبت با کشمکش‌های سیاسی و نظامی، از نمونه‌های این کوشش برای یافتن منطق پیونددهندهٔ روایت‌هاست. در این بخش، معنای «بوطیقا» در عنوان کتاب روشن‌تر می‌شود. امیدسالار به چگونگی ساخته شدن معنا در خود روایت توجه دارد: اینکه ترتیب رویدادها، نسبت شخصیت‌ها و جایگاه هر داستان در کلیت شاهنامه چگونه می‌تواند بر تفسیر اثر بگذارد. بحث دربارهٔ سیاست نیز دو سطح دارد. یک سطح به مناسبات قدرت و فرمانروایی در جهان حماسی فردوسی مربوط است؛ سطح دیگر به سیاست دانش و این مسئله که روابط فرهنگی و سیاسی معاصر چگونه ممکن است بر پژوهش دربارهٔ متون گذشته اثر بگذارند. موضع انتقادی امیدسالار در برابر اروپامحوری، کتاب را از یک پژوهش صرفا متن‌شناختی متمایز می‌کند. او معتقد است برخی پژوهشگران غربی با مفروض گرفتن برتری روش‌ها و الگوهای آشنای خود، ویژگی‌های مستقل سنت ایرانی را کم‌رنگ کرده‌اند. این نقد هنگامی قوت بیشتری دارد که نویسنده به شواهد مشخص متنی و تاریخی مراجعه می‌کند. بااین‌حال، گسترش آن به داوری دربارهٔ کلیت شاهنامه‌پژوهی غربی دشوارتر است؛ زیرا پژوهشگران این حوزه از نظر روش، دیدگاه و نتایج کار یکدست نیستند. نقد یک تفسیر نادرست نیز لزوما نشان نمی‌دهد که منشأ آن انگیزه‌ای سیاسی بوده است. تمایز میان خطای روش‌شناختی و جهت‌گیری ایدئولوژیک، از مهم‌ترین مسائلی است که خواندن انتقادی کتاب پیش می‌کشد. «بوطیقا و سیاست در شاهنامه» حاصل امتداد پژوهش‌های امیدسالار در نقد و تصحیح متون فارسی و بررسی سنت حماسی ایران است. این کتاب برای پژوهشگران ادبیات فارسی و علاقه‌مندان به روش‌شناسی مطالعات ایران اهمیت دارد، زیرا خواننده را با مجموعه‌ای از اختلاف‌های واقعی در شاهنامه‌شناسی روبه‌رو می‌کند. ارزش مطالعهٔ آن در امکان سنجش استدلال‌هایی است که دربارهٔ منابع، انسجام روایی و جایگاه فرهنگی شاهنامه مطرح شده‌اند؛ استدلال‌هایی که پذیرش یا ردشان به بررسی شواهد تاریخی و خود متن فردوسی وابسته است.