کتاب تاریخ و تبیین مفهوم خرد

کتاب «تاریخ و تبیین مفهوم خرد» نوشته‌ی هربرت شندلباخ، فیلسوف معاصر آلمانی نشان می‌دهد که چرا نمی‌توان عقل یا همان واژه‌ی اصیل آلمانی «Vernunft» (خرد) را خارج از بستر زنده و پویای تاریخ درک کرد. شندلباخ که خود از بستر فکری مکتب فرانکفورت برآمده است، به جای ارائه‌ی یک فرمول خشک، ثابت و فراتاریخی، عقلانیت را مفهومی سیال و منوط به شرایط زبانی و فرهنگی معرفی می‌کند. نکته‌ی ظریف و کلیدی که پاراگراف اول این اثر با آن گشوده می‌شود، هم‌بستگی ذاتی و جدایی‌ناپذیر خرد و نقد است؛ این یعنی خرد ساختاردهنده هرگز ایستا نیست، بلکه تنها در آیینه‌ی خودنقادی مداوم است که اصالت و خردمندی‌اش اثبات می‌شود. اگر تفکر بخردانه توانایی به چالش کشیدن گزاره‌های خود را از دست بدهد، به سرعت به سمت جزم‌اندیشی و نابخردی سقوط می‌کند و این دگرگونی در برداشت انسان از عقل، صرفا یک بازی زبانی ساده با واژه‌ها نیست، بلکه به طور مستقیم نحوه‌ی زیست، کنش و تفکر خردمندانه را در کل ساختار جامعه دگرگون می‌سازد.
ردپای این تغییر تاریخی از ریشه‌های باستانی و مفهوم یونانی لوگوس آغاز می‌شود و در بستر تفکر مدرن آلمان به اوج نظام‌مندی خود می‌رسد. شندلباخ با تمرکز ویژه بر دگرگونی‌های فلسفی قرون هجدهم تا بیستم، تصویر می‌کند که چگونه کانت عقل نظری و عملی را به نقد کشید و محدودیت‌های آن را ترسیم کرد و چگونه بعدها هگل و مارکس این مفهوم را به تار و پود تاریخ و بستر تکامل جوامع پیوند زدند. نویسنده مواجهه‌ی خرد با چالش‌های بزرگ قرن بیستم یعنی چرخش زبانی و اخلاق گفتمان را بررسی می‌کند تا نشان دهد عقل مدرن چگونه خود را بازسازی کرده است. این اثر به بحران عقلانیت در دوران پسامدرن و نقدهای گزنده‌ی متفکرانی چون آدورنو و هورکهایمر نیز پرداخته؛ جایی که عقل از جایگاه والای روشنگری سقوط کرده و در قالب خرد ابزاری، خود به ابزار بوروکراسی، سلطه و محاسبات کمی بی‌روح تبدیل می‌شود. کتاب «تاریخ و تبیین مفهوم خرد» تلاش می‌کند تا با تکیه بر مفهوم خرد تاریخی، تعادلی میان ادعای جهانی بودن عقل و محدودیت‌های خاص تاریخی آن برقرار سازد و از این طریق، از سنگر عقلانیت انتقادی در برابر جریان‌های بی‌ثبات تفکر معاصر دفاع کند. شندلباخ نشان می‌دهد که با هر بار بازتعریف این مفهوم پایه‌ای توسط فیلسوفان، در واقع کل کلان‌روایت‌های مربوط به علم، اخلاق، سیاست و فهم انسان از خویشتن دچار چرخش شده است.