کتاب آدمکش

«آدمکش» نمایشنامه‌ای یک‌پرده‌ای از گاگیک سرکیس کاراپتیان، نمایشنامه‌نویس ارمنی، است که آندرانیک خچومیان آن را به فارسی برگردانده و نشر نیلا منتشر کرده است. متن اصلی با عنوان «کیلر» در سال ۲۰۰۰ در مجلهٔ ارمنی «دراماتورگیا» منتشر شد و بعدها هم اجرای صحنه‌ای داشت و هم از رادیو پخش شد. کاراپتیان برای ساختن موقعیت نمایش به مواد زیادی نیاز ندارد: ساختمانی متروک، مردی هراسان که به آن پناه آورده و آدمکشی حرفه‌ای که مأمور کشتن اوست. اما همین موقعیت ظاهرا آشنا خیلی زود از قالب یک داستان جنایی بیرون می‌آید و به رویارویی دو انسان دربارهٔ مرگ، گناه، پول و ارزش زندگی تبدیل می‌شود. گریگور سولومونیان، تاجری موفق و برخوردار از زندگی خانوادگی و ثروت، از کسی می‌گریزد که برای قتل او پول گرفته است. آدمکش نیز چندان ناشناس نیست: خودش را با لقب «گرگ» معرفی می‌کند و دربارهٔ زندگی قربانی اطلاعاتی دارد که گفت‌وگو را از یک تهدید ساده به نوعی بازجویی می‌کشاند. گذشتهٔ گریگور، مسیر ثروتمندشدنش و رخدادهایی که در اطراف او اتفاق افتاده‌اند، آرام‌آرام وارد مکالمه می‌شوند. بدون آنکه لازم باشد دربارهٔ ادامهٔ نمایش چیزی فاش شود، همین موقعیت آغازین پرسش مهمی پیش می‌کشد: در مواجههٔ قاتل حرفه‌ای و قربانی، آیا جایگاه اخلاقی دو طرف واقعا به همان روشنی است که ابتدا تصور می‌کنیم کاراپتیان بیش از آنکه بر تعقیب و حادثه تکیه کند، فشار را از طریق گفت‌وگو افزایش می‌دهد. آدمکش و مرد محکوم به مرگ دربارهٔ زندگی حرف می‌زنند، اما هر جمله معنایی دوگانه پیدا می‌کند، زیرا یکی از آن‌ها می‌داند ممکن است چند دقیقهٔ دیگر دیگری را بکشد. طنز سیاه از همین تضاد زاده می‌شود. قاتل گاه دربارهٔ حرفه‌اش با منطقی تقریبا اداری سخن می‌گوید و حتی «اعتبار» حرفه‌ای برایش اهمیت پیدا می‌کند؛ در حالی که قربانی ناچار است ارزش زندگی خود را برای کسی توضیح دهد که زندگی انسان را به قراردادی مالی تبدیل کرده است. این فاصله از واقع‌گرایی صرف با نگاه خود کاراپتیان به نمایشنامه‌نویسی نیز سازگار است. او در نوشته‌هایش صریحا از تئاتری دفاع کرده که از ناتورالیسم فاصله بگیرد و به فرم‌های پارادوکسیکال و تجربه‌های تازه نزدیک شود. در «آدمکش» نیز مکان بسته و فرسوده، حضور شخصیت‌هایی چون «شبح» و تغییرات موقعیت اجازه نمی‌دهند نمایشنامه را فقط یک تریلر جنایی بخوانیم. واقعیت بیرونی کم‌کم حالت ناپایدار پیدا می‌کند و آنچه اهمیت می‌یابد منطق اخلاقی و روانی برخورد شخصیت‌هاست. قدرت نمایشنامه در فشردگی آن است. کاراپتیان با چند شخصیت و موقعیتی محدود، رابطهٔ میان خشونت و منفعت را بدون خطابهٔ طولانی روی صحنه می‌آورد. در عین حال همین فشردگی گاهی شخصیت‌ها را به سوی تیپ‌شدن می‌برد و برخی تقابل‌های اخلاقی بیش از آنکه از لایه‌های روان‌شناختی پیچیده ساخته شوند، بر پارادوکس و چرخش گفت‌وگو متکی‌اند. این محدودیت اما با منطق نمایشی اثر بی‌ارتباط نیست: «آدمکش» بیشتر می‌خواهد موقعیتی را تا مرز نامعقولش پیش ببرد تا تصویری واقع‌گرایانه و مفصل از یک جنایت بسازد. وقتی برای کشتن انسانی قیمت تعیین شده باشد، پرسش فقط این نیست که چه کسی ماشه را خواهد کشید. پرسش ناخوشایندتر این است که پیش از رسیدن آدمکش، آدم‌ها چند بار زندگی یکدیگر را به پول، منفعت و حساب‌وکتاب تبدیل کرده‌اند.