کتاب نظریه ها و روایت ها

تب تند فکری دهه‌ی نود میلادی و هژمونی نظریاتی چون «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما در کنار موج رو به گسترش واسازی‌های پست‌مدرنیستی، بستر اصلی شکل‌گیری کتاب «نظریه‌ها و روایت‌ها (تأملی در باب فلسفه تاریخ)» نوشته‌ی الکس کالینیکوس است که نخستین بار در سال ۱۹۹۵ منتشر شد. این تئوریسین و فیلسوف مارکسیست در این اثر جدی و آکادمیک، به دفاع از عقلانیت سنگین و کلان‌روایت‌های تاریخی در برابر نسبی‌گرایی حاکم بر آن روزگار برمی‌خیزد. کالینیکوس به عنوان یک فیلسوف تحلیلی با گرایش تروتسکیستی، در تلاش است تا شرایط امکان یک نظریه‌ی اجتماعی پویا را بررسی کند و بگوید که تقلیل دادن تاریخ به روایت‌های متکثر و فاقد جهت، نوعی انفعال نظری و سیاسی را به همراه دارد. او به صراحت در برابر ایده‌ی پایان مسیر عقلانی تاریخ می‌ایستد تا از ظرفیت‌های انتقادی و رهایی‌بخش ماتریالیسم تاریخی دفاع کند.
بخش مهمی از مناقشات فکری این کتاب به تقابل صریح نویسنده با چرخش زبانی و رویکردهای تاریخ‌نگارانی چون هایدن وایت اختصاص دارد؛ کسانی که معتقد بودند میان یک رمان ادبی و یک کتاب تاریخ تفاوت ساختاری وجود ندارد و هر دو صرفا متونی برآمده از بازی‌های زبانی هستند. کالینیکوس اگرچه اهمیت روایت در انتقال مفاهیم را کتمان نمی‌کند، اما قاطعانه از عینیت جغرافیا و رویدادهای تاریخی دفاع می‌کند. از نظر او جنگ‌ها، انقلاب‌ها و استثمار طبقاتی، حقایقی مادی و عینی هستند که زندگی انسان‌ها را دگرگون کرده‌اند، نه عباراتی فانتزی روی کاغذ. او با رد ادعای پست‌مدرن‌ها که مارکسیسم را متهم به اروپامحوری ذاتی می‌کردند، چارچوب ماتریالیسم تاریخی را برای فهم مناسبات قدرت در سراسر جهان کارآمد می‌داند. او بر این باور است که تضادهای طبقاتی و روند توسعه‌ی نیروهای مولد، ابزارهای تحلیلی دقیقی هستند که به واسطه‌ی آن‌ها می‌توان علل ساختاری پدیده‌های کلان را صورت‌بندی کرد و تاریخ را از سطح یک جنگ ادبی پراکنده، به سطحی از آگاهی قانون‌مند ارتقا داد.
دیالکتیک میان ساختارها و عاملیت انسانی، لایه‌ی عمیق‌تری از مباحث فلسفه تاریخ را در این اثر پدیدار می‌سازد. کالینیکوس در این بخش به پرسش دیرینه‌ای پاسخ می‌دهد که سهم نظام‌های کلان اقتصادی و اراده‌ی فردی در پیشبرد تاریخ چقدر است. او تبیین می‌کند که هرچند ساختارهای مادی و اجتماعی، مرزها و محدودیت‌های کنش ما را تعیین می‌کنند، اما این کارگزاران و جنبش‌های جمعی انسانی هستند که با آگاهی خود می‌توانند مسیر تحولات را تغییر دهند. کتاب «نظریه‌ها و روایت‌ها (تأملی در باب فلسفه تاریخ)» با بررسی دقیق و فرارفتن از لایه‌های سطحی رویدادها، توازن سختی میان عاملیت و ساختار برقرار می‌سازد تا هم‌زمان از جزم‌اندیشی اقتصادی و اراده‌گرایی کور دوری کند. خواننده‌ی این متن با یک مانیفست ساده یا تعریف سطحی روبرو نیست، بلکه با یک کالبدشکافی ساختارمند از نسبت میان فلسفه و جامعه‌شناسی سیاسی مواجه می‌شود که هدفش فهم دقیق جهت حرکت جوامع و امکان‌سنجی رهایی انسان در جهان معاصر است.