کتاب صادق ممقلی

«صادق ممقلی، داروغه اصفهان یا شرلوک هلمس ایران» اثر کاظم مستعان‌السلطان را نخستین رمان کارگاهی ادبیات فارسی دانسته‌اند. این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۰۴ منتشر شده است و چاپ دوم آن در اواخر دهه‌ی بیست. بعد از آن دیگر باز نشر نشده است. انتشارات مانیا هنر این کتاب را با ویرایش مهدی گنجوی و مهرناز منصوری بعد از قریب به ۷۰ سال بازنشر کرده است.
اولین رمان پلیسی ادبیات فارسی با ترکیب نبوغ کارآگاهی داستان‌های شرلوک هولمز و سنت‌های غنی روایت‌گری فارسی، ماجراهای داروغه‌ی زبر‌دست اصفهان را در بستر اواخر دوره‌ی قاجار (دهه‌های ۱۸۶۰ تا ۱۸۸۰ میلادی) روایت می‌کند. مهدی گنجوی علاوه بر ویرایش در این سال‌ها به دنبال رد و نشانی از نویسنده‌ی این کتاب نیز بوده است؛ کاظم مستعان‌السلطان متولد ۱۲۵۳ شمسی در اصفهان و درگذشته در ۱۳۲۱ شمسی است. او روزنامه‌نگار فعالی بوده که شناخت عمیقی از فضای تاریخی اصفهان و تهران قاجاری داشته است. تحقیقات مهدی گنجوی نشان می‌دهد که برخلاف شناسایی‌های قبلی که او را با حسینقلی مستعان اشتباه می‌گرفتند، مستعان‌السلطان متعلق به نسل نویسندگان اواخر قاجار و اوایل پهلوی است. او عضوی از «انجمن مخفی ثانی» بوده و روابط خانوادگی با چهره‌هایی مانند محمدحسین آیرم داشته است. دخترش خجسته هوشی‌دریان او را مردی قدبلند با عینک پنسی، مسلط به زبان ترکی و علاقه‌مند به شعر توصیف کرده است. مستعان‌السلطان چندین ازدواج داشت و در مشاغلی مانند سرپرستی املاک مقامات قاجاری و فعالیت در اتاق تجارت تهران کار کرده است. این رمان نه تنها اثری پیشرو در ژانر پلیسی فارسی است، بلکه سندی ارزشمند از زندگی اجتماعی و فرهنگی آن دوره به شمار می‌رود.
مطابق داستان، صادق ممقلی تا حدود سال ۱۳۰۱ هجری (۱۲۶۲ شمسی) در قید حیات بوده است و اواخر دوره کاری‌اش به عنوان داروغه مصادف با حکمرانی سی و چهار ساله‌ی سلطان مسعود میرزا ملقب به ظل‌السلطان در این شهر بوده است. در خود داستان ویژگی‌های متعددی از شخصیت، ماجراها، و روش‌های کاری این داروغه آمده است که با روش‌های علمی و شناخت عمیق لایه‌های اجتماعی و ظلم و جور زمانه خود در جست‌وجوی کشف ماجراهاست. صادق ممقلی نیز از تعلقات خانوادگی به دور است. او به جزییات ظاهر بسیار با دقت نگاه می‌کند و در ردگیری، تغییر چهره و صدا استاد است. غیر از موارد فوق، بافت اجتماعی سیاسی که در آن این داروغه به جست‌وجوی معماها برمی‌خیزد و جایگاه خود او در روابط قدرت بسیار متفاوت از شرلوک هلمز، یعنی کارآگاهی است که نامش در عنوان کتاب آمده است. صادق ممقلی در عین حال به‌عنوان یک رمان، محصول طراحی زبردستانه در عرصه فرم روایی است. حرکت هزار و یک شبی روایت، چرخش راوی، ریتم خوب و متکثر، تعلیق مناسب و هوشمند دانستن مخاطب از برجستگی‌های این کتاب و ساخت و بافت داستانی این اثر هستند.
مهدی گنجوی به تازگی ترجمه‌ی انگلیسی این رمان را نیز به سرانجام رسانده و در نشر آسمانا (کانادا) منتشر کرده است.
«صادق ممقلی، داروغه اصفهان یا شرلوک هلمس ایران» رمانی جذاب و خواندنی است که نشان می‌دهد ژانر پلیسی در ادبیات فارسی دارای پیشینه و قدمت است.