کتاب خطابه ها

«خطابه‌ها (کاتیلینرها)» از تضادی کوچک و تقریبا مضحک، موقعیتی خفقان‌آور می‌سازد: انسان تا کجا موظف است مودب بماند وقتی دیگری از همین ادب برای اشغال زندگی او استفاده می‌کند؟ آملی نوتوم در این رمان کوتاه که نخستین‌بار در سال ۱۹۹۵ با عنوان Les Catilinaires منتشر شد، خشونت را نه با حادثه‌ای آشکار، بلکه با حضور کسی وارد داستان می‌کند که تقریبا هیچ کاری نمی‌کند. امیل و ژولیت، زوجی سالخورده که رویای سال‌های بازنشستگی خود را در خانه‌ای دورافتاده و آرام تحقق‌یافته می‌بینند، تنها یک همسایه دارند: پالامد برناردن. مشکل از جایی آغاز می‌شود که برناردن هر روز، تقریبا رأس ساعت چهار، وارد خانه‌شان می‌شود و تا شش می‌ماند؛ بی‌آنکه تقریبا حرفی برای گفتن داشته باشد. نوتوم تهدید را دقیقا از فقدان چیزی می‌سازد که معمولا داستان بر آن متکی است: کنش و گفت‌وگو. پالامد کم‌حرف است، پاسخ‌هایش اغلب به چند کلمه محدود می‌شود و ظاهرا هیچ خواسته‌ی مشخصی ندارد. همین بی‌هدفی حضور او را آزاردهنده‌تر می‌کند. اگر چیزی مطالبه می‌کرد، می‌شد ردش کرد؛ اگر توهین می‌کرد، می‌شد اعتراض کرد. اما چگونه باید با کسی برخورد کرد که فقط می‌آید، می‌نشیند و سکوت می‌کند؟ هر ملاقات روزانه آرام‌آرام خانه‌ای را که قرار بود پناهگاه امیل و ژولیت باشد به فضایی تبدیل می‌کند که زمانش دیگر کاملا متعلق به آنان نیست. از این منظر، عنوان کتاب بازی ظریفی با خود متن دارد. «کاتیلینرها» نام خطابه‌های مشهور سیسرون علیه کاتیلینا را به یاد می‌آورد و امیل نیز معلم بازنشسته‌ی لاتین و یونانی است؛ بااین‌حال رمانی که عنوانش به خطابه ارجاع دارد، بیش از هر چیز درباره‌ی قدرت سکوت است. تقابل میان سخن و خاموشی در سراسر اثر اهمیت پیدا می‌کند: امیل می‌کوشد با زبان موقعیت را بفهمد، برای رفتار همسایه توضیح پیدا کند و حدود رابطه را تعیین کند، حال آنکه سکوت پالامد بسیاری از این تلاش‌ها را بی‌اثر می‌کند. نتیجه نوعی نبرد نامتقارن است که در آن کسی که تقریبا چیزی نمی‌گوید می‌تواند گفت‌وگو را کنترل کند. «خطابه‌ها» هم‌زمان کمدی سیاه و آزمایشی اخلاقی است. نوتوم موقعیتی ابسورد را تا نقطه‌ای پیش می‌برد که پرسش درباره‌ی همسایه‌ی مزاحم جای خود را به پرسشی درباره‌ی خود امیل می‌دهد. چه مقدار از اخلاق ما حاصل اعتقاد واقعی است و چه مقدار تا زمانی دوام می‌آورد که کسی مرز تحملمان را آزمایش نکرده باشد؟ ادب، نفرت، ترحم، مسئولیت در برابر دیگری و حتی تصوری که فرد از شخصیت اخلاقی خودش دارد، زیر فشار این همزیستی ناخواسته قرار می‌گیرند. همین انتقال تدریجی مسئله از «او چه می‌خواهد؟» به «من در برابر او چه کسی می‌شوم؟» یکی از نقاط قوت رمان است. نوتوم در این اثر، همچون بسیاری از نوشته‌هایش، به تعداد اندکی شخصیت و موقعیتی محدود اکتفا می‌کند و از اغراق، طنز سرد و رویارویی‌های کلامی برای افزایش فشار استفاده می‌کند. مزیت این فشردگی، شدت روانی و ریتم سریع اثر است؛ در مقابل، برخی شخصیت‌ها عمدا تا مرز کاریکاتور پیش می‌روند و خواننده‌ای که در پی واقع‌گرایی روان‌شناختی ظریف باشد ممکن است طراحی موقعیت را بیش از حد آشکار احساس کند. اما رمان قدرتش را دقیقا از همین آزمایشگاه بسته می‌گیرد: حذف عوامل اضافی تا مسئله‌ی مرز میان تحمل و تعرض عریان‌تر شود. ناشر فرانسوی نیز اثر را «کمدی بسیار سیاه» توصیف کرده است. نسخه‌ی فارسی «خطابه‌ها (کاتیلینرها)» با ترجمه‌ی علی‌داد زاویه از سوی نشر قطره منتشر شده است. شاید هراس اصلی کتاب نه در این باشد که یک غریبه وارد خانه‌ی ما شود، بلکه در این باشد که حضور او کم‌کم چیزی را در خودمان آشکار کند که تا پیش از آن دلیلی برای شناختنش نداشته‌ایم.