کتاب آشفتگی های ذهنی

«آشفتگی های ذهنی» اثر ریچارد پاورز، رمانی درخشان در مرز میان داستان ادبی، علمی‌تخیلی روان‌شناختی و اکو-فیکشن است که در سال ۲۰۲۱ منتشر شد و به فهرست نهایی جایزه بوکر راه یافت. این رمان، برخلاف بسیاری از آثار علمی‌تخیلی که به آینده‌های دور یا فناوری‌های شگفت‌انگیز می‌پردازند، در مقیاسی صمیمی، خانوادگی و عاطفی حرکت می‌کند و از خلال رابطه یک پدر و پسر، بحران‌های عمیق‌تری چون سوگ، انقراض زیستی، فروپاشی اقلیمی و مسئله تنوع عصبی را پیش می‌کشد. ایده مرکزی کتاب این است که جهان امروز برای ذهن‌های حساس، همدل و پیوندخورده با طبیعت، به مکانی تحمل‌ناپذیر تبدیل شده است؛ جهانی که در آن آنچه «اختلال» خوانده می‌شود، شاید در حقیقت واکنشی سالم و انسانی به بیماری اخلاقی و زیست‌محیطی تمدن باشد. داستان حول تئو برن، اخترفیزیکدانی که در جست‌وجوی حیات در سیارات فراخورشیدی است، و پسر نه‌ساله‌اش رابین شکل می‌گیرد. تئو پس از مرگ همسرش آلیسا، که زنی عمیقا دغدغه‌مند نسبت به حقوق حیوانات و محیط زیست بود، به‌تنهایی مسئولیت مراقبت از رابین را بر عهده دارد. رابین کودکی فوق‌العاده باهوش، حساس و عاطفی است که با نظم خشن مدرسه، نسخه‌های ساده‌ساز روان‌پزشکی و بی‌تفاوتی عمومی نسبت به رنج طبیعت کنار نمی‌آید. او از خبر انقراض جانوران، نابودی جنگل‌ها و بی‌رحمی انسان‌ها چنان متأثر می‌شود که این درد در وجودش حالتی جسمانی و انفجاری پیدا می‌کند. پاورز با ظرافت نشان می‌دهد که رابین صرفا یک کودک «مسئله‌دار» نیست، بلکه تجسم نوعی همدلی افراطی و وجدان زیستی در جهانی است که دیگر تاب آن را ندارد. پس از بحرانی در مدرسه و فشار برای دارودرمانی، تئو که به‌شدت با مصرف داروهای سنگین برای مهار رفتار پسرش مخالف است، به سراغ پروژه‌ای تجربی در حوزه عصب‌شناسی می‌رود. در این روش، رابین از طریق بازخورد عصبی رمزگشایی‌شده یاد می‌گیرد امواج مغزی خود را با الگوهای ثبت‌شده از دیگران هماهنگ کند. نقطه عاطفی و مفهومی رمان جایی است که رابین با الگوی مغزی مادر از‌دست‌رفته‌اش ارتباط می‌گیرد؛ تجربه‌ای که برای او آرامش، تمرکز و نوعی گشودگی عمیق عاطفی به همراه می‌آورد. این دگرگونی موقت، رابین را به کودکی آرام‌تر اما در عین حال همدل‌تر و حساس‌تر بدل می‌کند و او به‌تدریج به صدایی الهام‌بخش برای اعتراض زیست‌محیطی تبدیل می‌شود. یکی از زیباترین عناصر رمان، داستان‌هایی است که تئو شب‌ها برای پسرش درباره سیارات خیالی و اشکال احتمالی حیات در آن‌ها می‌سازد. این روایت‌های کیهانی فقط ابزار آرام‌کردن کودک نیستند، بلکه استعاره‌ای از تنوع بی‌کران زندگی، تنهایی انسان در جهان و آرزوی یافتن شیوه‌های دیگر بودن‌اند. پاورز در اینجا علم را نه در تقابل با احساس، بلکه در پیوندی شاعرانه با سوگ، عشق و تخیل قرار می‌دهد. از بزرگ‌ترین نقاط قوت «آشفتگی های ذهنی» نثر شاعرانه و مسحورکننده پاورز، شخصیت‌پردازی فراموش‌نشدنی رابین و پیوند هنرمندانه میان نجوم، عصب‌شناسی و اخلاق زیست‌محیطی است. با این حال، برخی خوانندگان ممکن است لحن هشداردهنده و محیط‌زیستی کتاب را در بخش‌هایی موعظه‌گرانه ببینند و پایان تلخ و ویرانگر آن را بیش از حد سنگین بیابند. با وجود این، رمان اثری تکان‌دهنده و مرثیه‌گون برای زمین و برای ذهن‌هایی است که بیش از حد احساس می‌کنند. «آشفتگی های ذهنی» در نهایت این پرسش دردناک را مطرح می‌کند که شاید مشکل، ناتوانی رابین در سازگار شدن با جهان نباشد، بلکه خود جهان است که دیگر شایسته سازگاری نیست.