کتاب رفتار درمانی عقلانی هیجانی

کتاب «رفتار درمانی عقلانی هیجانی» نوشته‌ی مایکل نینن و ویندی درایدن، مدخلی فشرده و کاربردی به یکی از شناخته‌شده‌ترین رویکردهای درمان شناختی-رفتاری، یعنی درمان عقلانی-هیجانی-رفتاری (REBT)، ارائه می‌دهد. این اثر که در مجموعه‌ی «مشاوره در یک نگاه» انتشارات SAGE منتشر شده، با هدف آشنایی سریع اما منسجم خواننده با مبانی نظری، چارچوب مفهومی و شیوه‌های عملی REBT نوشته شده است و بیش از آن‌که متنی نظری یا پژوهشی باشد، نقش یک راهنمای آموزشی روشن و در دسترس را ایفا می‌کند. کتاب با معرفی REBT به‌عنوان رویکردی بنیان‌گذاری‌شده توسط آلبرت الیس آغاز می‌شود؛ رویکردی که در دل سنت شناختی-رفتاری شکل گرفته و بر این فرض اساسی استوار است که آشفتگی‌های هیجانی انسان نه مستقیما از رویدادها، بلکه از باورها و ارزیابی‌های شناختی او درباره‌ی آن رویدادها ناشی می‌شوند. نویسندگان با زبانی روشن، مدل هسته‌ای REBT را که معمولا در قالب الگوی ABCDE صورت‌بندی می‌شود، توضیح می‌دهند و نشان می‌دهند چگونه رویدادهای فعال‌کننده (A) از طریق باورها (B) به پیامدهای هیجانی و رفتاری (C) می‌انجامند، و چگونه به‌چالش‌کشیدن این باورها (D) و جایگزینی آن‌ها با ارزیابی‌های عقلانی‌تر (E) می‌تواند به پاسخ‌های هیجانی سالم‌تر منجر شود. در ادامه، کتاب به تشریح ویژگی‌های متمایز REBT می‌پردازد؛ از جمله موضع فعال، هدایت‌گر و آموزشی درمانگر و تأکید بر این‌که درمان نه صرفا فضایی برای تخلیه‌ی هیجانی، بلکه فرایندی آموزشی برای یادگیری شیوه‌ی متفاوت فکر کردن است. در این چارچوب، درمانگر و مراجع به‌صورت مشارکتی الگوهای فکری ناکارآمد را شناسایی می‌کنند و سپس از طریق فنون ساختاریافته، این باورهای غیرمنطقی که اغلب مطلق‌انگار، خشک و الزام‌محور هستند به چالش کشیده می‌شوند. تمایز میان باورهای افراطی، مانند «همه باید مرا تأیید کنند»، و بدیل‌های منعطف و عقلانی، مانند «ترجیح می‌دهم تأیید شوم، اما می‌توانم عدم تأیید را تحمل کنم»، یکی از ستون‌های مفهومی تکرارشونده‌ی کتاب است و به‌روشنی نشان می‌دهد که رنج هیجانی چگونه به الگوهای ارزیابی شناختی پیوند می‌خورد. نویسندگان همچنین به مولفه‌های رفتاری REBT توجه ویژه دارند. کتاب توضیح می‌دهد که تغییر شناختی بدون تمرین عملی ناپایدار می‌ماند و به همین دلیل، تکالیف خانگی، تمرین‌های رفتاری و مواجهه‌های برنامه‌ریزی‌شده با موقعیت‌های دشوار بخش جدایی‌ناپذیر درمان هستند. این تمرین‌ها به مراجع کمک می‌کنند تا باورهای جدید را نه‌فقط در سطح ذهنی، بلکه در زندگی واقعی بیازماید و تثبیت کند. در همین راستا، REBT به‌شدت بر خودتغییری تأکید دارد؛ یعنی آموزش مراجع برای آن‌که به‌تدریج نقش درمانگر خود را بر عهده بگیرد و مهارت‌های آموخته‌شده را به حوزه‌های مختلف زندگی تعمیم دهد. از نظر رویکرد درمانی، کتاب تصویری روشن از REBT به‌عنوان مدلی فعال، عقلانی و هدفمند ارائه می‌دهد؛ مدلی که در آن درمانگر مستقیما با باورهای ناکارآمد کار می‌کند و مراجع را به پذیرش مسئولیت هیجانی خود فرامی‌خواند. این تأکید بر ساختار، آموزش و به‌چالش‌کشیدن منطقی ممکن است برای افرادی که به درمان‌های کم‌هدایت‌تر یا صرفا حمایتی عادت دارند، تا حدی خشک یا فرمول‌وار به نظر برسد، اما در عین حال همان چیزی است که REBT را به رویکردی صریح، کارآمد و قابل‌آموزش تبدیل کرده است. از نقاط قوت اصلی کتاب می‌توان به فشردگی، وضوح و جهت‌گیری عملی آن اشاره کرد. نویسندگان موفق شده‌اند رویکردی درمانی نسبتا پیچیده را در قالب متنی کوتاه، قابل‌مدیریت و آموزشی عرضه کنند که برای دانشجویان، کارآموزان و درمانگرانی که به دنبال یک نمای کلی روشن هستند، بسیار سودمند است. در عین حال، باید توجه داشت که این اثر به‌دلیل ماهیت «در یک نگاه» خود، جایگزین آموزش حرفه‌ای کامل یا متون جامع‌تر REBT نمی‌شود و خوانندگانی که به دنبال داده‌های تجربی گسترده یا راهنمایی بالینی عمیق‌تر هستند، ناگزیر باید به منابع تکمیلی رجوع کنند.
در مجموع، «رفتار درمانی عقلانی هیجانی» معرفی‌ای منسجم، روشن و قابل‌فهم از نظریه و عمل REBT ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد این رویکرد چگونه هم به‌مثابه فلسفه‌ای درمانی و هم به‌عنوان مجموعه‌ای از فنون عملی برای تغییر هیجانی عمل می‌کند. تمرکز کتاب بر مدل ABCDE، به‌چالش‌کشیدن باورهای غیرمنطقی و تقویت خودتغییری فعال، آن را به نقطه‌ی شروعی مناسب برای هر کسی تبدیل می‌کند که به چارچوب‌های شناختی-رفتاری مبتنی بر شواهد در درمان هیجانی علاقه‌مند است.