کتاب حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر

«حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر» تألیف ابوروح لطف‌الله بن ابی سعید است. از آن‌جایی که مولف علاقه‌ی شدیدی به آثار و انفاس متبرکه بوسعید داشته، براساس تقاضای مریدان، دست به قلم برده و در حالات و سخنان ابوسعید، مطالبی را به رشته تحریر درآورده که حاصل همه‌ی آن‌ها کتاب حاضر است. کتاب، مشتمل بر یک خطبه و پنج باب است. مولف در ابتدای هر باب، روایتی از پیامبر اکرم (ص) نقل می‌کند تا مردم بدانند که طریقت، مخالف شریعت نیست.
در میان عارفان بزرگ ایران، ابوسعید ابوالخیر(357-440 هـ .ق) شاید یکی از محبوب‌ترین آن‌ها باشد. رفتار مردمی و انسان‌دوستانه‌ی او همراه با مجموعه‌ای از زیباترین رباعیات که منسوب به اوست، باعث شده که او جایگاهی در کنار بزرگ‌ترین شاعران ایران پیدا کند. به همین دلیل، چندین کتاب درباره‌ی زندگی و نمونه‌ی گفتار او از ده قرن پیش باقی مانده که هرکدام ارزش خاص خود را دارند، اما کتاب «حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر» قدیم‌ترین آن‌هاست که قبل از سال 541 هجری به دست یکی از نوادگان او به نام جمال‌الدین ابوروح نوشته شده است.
این کتاب از نظر اطلاعات تاریخی و عرفانی و ادبی از مهم‌ترین کتاب‌های موجود در زبان فارسی و سند معتبری است از احوال و اقوال عده‌ای از مشایخ تصوف که قدیم‌تر از این کتاب، کمتر سندی درباره‌ی آن‌ها می‌توان یافت و در برخی موارد شاید ارزش آن منحصربه‌فرد باشد، مانند آن‌چه در باب نساج بخارایی در آن آمده و تا حدودی زندگی و محیط عصر او را معرفی می‌کند. کتاب «حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر» به لحاظ اعتبار تاریخی از کتاب «اسرار التوحید» قابل اعتمادتر است؛ مثلا ماجرای دیدار ابوسعید و ابن سینا به روایت مولف این کتاب در میهنه بوده و به روایت صاحب «اسرار التوحید» در نیشابور؛ در حالی که اسناد تاریخی نشان می‌دهد که ابن سینا هرگز به نیشابور وارد نشده است.
کتاب با تحقیق و تصحیح استاد شفیعی کدکنی منتشر شده است. او در پیش‌گفتار از اهمیت این کتاب و کتب شبیه آن و ماجرای چاپ کتاب مزبور، سخن به میان آورده و در مقدمه درباره‌ی مولف و کتاب او و توضیحات و تعلیقات و بعضی خصوصیات رسم‌الخطی نسخه اساس و... بحث کرده است. فهرست محتویات، در آغاز کتاب و «چند یادداشت» (درباره‌ی توضیح برخی از واژه‌ها و ترکیبات و...)، «فهرست‌ها» (شامل فهرست آیات قرآنی، فهرست توضیحی احادیث و اقوال مشایخ و امثال، فهرست توضیحی اعلام تاریخی، فهرست توضیحی اعلام اماکن، فهرست الفبایی اشعار، فهرست فرق و جماعات، فهرست مطالب متن کتاب، واژه‌نامه‌ها و فهرست تطبیقی اسرارالتوحید و حالات و سخنان) و «مشخصات منابع و مراجع» در پایان کتاب آمده است.
«حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر» کتابی خواندنی است که علاوه بر ارزش ادبی و عرفانی، از مهم‌ترین اسناد تاریخ اجتماعی این سرزمین است که بخش زیادی از اطلاعات مربوط به تاریخ اجتماعی دوره‌ای از تاریخ سرزمین ما را دربردارد.