کتاب The Twits

کتاب «شوخی‌ها» اثر رولد دال، که نخستین‌بار در سال ۱۹۸۰ با تصویرگری ماندگار کوئنتین بلیک منتشر شد، یکی از تیره‌ترین و در عین حال هوشمندانه‌ترین آثار این نویسنده در حوزه‌ی ادبیات کودک است. هرچند کتاب از نظر حجم کوتاه است و به ظاهر برای مخاطبان خردسال نوشته شده، اما در لایه‌های زیرین خود طنزی گزنده، اخلاقی بی‌رحمانه و نگاهی عمیق به زشتی روان انسان را پنهان کرده است. دال در این اثر نشان می‌دهد که ادبیات کودک می‌تواند بی‌آنکه موعظه‌گر باشد، به شکلی رادیکال با شر، خشونت و حماقت انسانی مواجه شود. داستان حول زندگی آقای و خانم توییت می‌چرخد؛ زوجی که نه‌تنها یکدیگر را دوست ندارند، بلکه از آزار، تحقیر و ترساندن هم لذت می‌برند. خانه‌ی آنها، همانند شخصیت‌شان، تاریک، کثیف و بی‌روح است و ظاهر فیزیکی‌شان به‌طور اغراق‌آمیز بازتاب زشتی درونی‌شان است. آقای توییت با ریشی انباشته از تکه‌های غذای مانده و خانم توییت با چشم شیشه‌ای و عصایی که ابزار خشونت اوست، بیش از آنکه شخصیت‌هایی واقع‌گرا باشند، کاریکاتورهایی اخلاقی‌اند؛ بدن‌هایی که پلیدی اخلاقی را به شکل عینی نمایش می‌دهند. رابطه‌ی این دو بر پایه‌ی شوخی‌های سادیستی بنا شده است. هر کنش آنها واکنشی انتقام‌جویانه را در پی دارد و این چرخه‌ی نفرت، به نوعی سرگرمی بیمارگونه بدل می‌شود. اما بی‌رحمی آنها تنها به یکدیگر محدود نمی‌ماند. حیوانات نیز قربانی خشونت‌شان می‌شوند: میمون‌هایی که به زور در «سیرک وارونه» وادار به شکنجه‌ی فیزیکی می‌شوند و پرندگانی که با چسبی مرگبار گرفتار می‌گردند. در اینجا، دال به‌روشنی مرز میان کودک‌آزاری، حیوان‌آزاری و فساد اخلاقی را از میان برمی‌دارد و همه را در یک منطق واحد از سلطه و لذت از آزار قرار می‌دهد. نقطه‌ی عطف داستان، لحظه‌ای است که قربانیان، یعنی حیوانات، به آگاهی و اتحاد می‌رسند. با کمک پرنده‌ای که نقش مترجم را ایفا می‌کند، نظم قدرت وارونه می‌شود. انتقام نه از سر خشونت کور، بلکه با زیرکی و استفاده از همان ابزارهای ظلم صورت می‌گیرد. شوخی نهایی، که به نابودی کامل توییت‌ها می‌انجامد، در منطق داستان نوعی «عدالت افسانه‌ای» است؛ عدالتی که نه اصلاح می‌کند و نه می‌بخشد، بلکه حذف می‌کند. «شوخی‌ها» در نهایت داستانی درباره‌ی پیامدهای زندگی مبتنی بر بدخواهی است. دال با بی‌رحمی آگاهانه نشان می‌دهد که شر نه پیچیده است و نه باشکوه، بلکه مضحک، زشت و خودویرانگر است. این کتاب، پشت ظاهر کودکانه‌اش، یکی از صریح‌ترین بیانیه‌های اخلاقی رولد دال را در خود دارد: جهانی که در آن همدلی، بازی و تخیل جایی نداشته باشد، دیر یا زود قربانی نفرت خودش خواهد شد.